የአፍሪካ አጋሮች ከሞቃዲሾ ሲወጡ ቱርክ በሶማሊያ ተሳትፎዋን ታጠናክር ይሆን

በ26 ሴፕቴምበር 2026 የሶማሊያ መከላከያ ሚኒስትር አህመድ ሙአሊም ፊቂ (Ahmed Moallim Fiqi) በሞቃዲሾ የሚፈጸሙ የአል-ሸባብ ጥቃቶች ከ2023 ወዲህ በ87 በመቶ ገደማ መቀነሳቸውን አስታወቁ። መንግሥታቸውም ይህን መረጃ በመጥቀስ የሶማሊያ ከቱርክ ጋር ያላት አጋርነት ፍሬ እያፈራ መሆኑን ለማመልከት እየተጠቀመበት ነው። የሶማሊያን የፀጥታ ሁኔታ በቅርብ ሲመለከቱ ግን ቱርክ የፕሬዚዳንት ሐሰን ሼክ ሞሐሙድን (Hassan Sheikh Mohamud) አስተዳደር የምትጠቀመው ለአገሪቱ ተጨባጭ ፀጥታ ለማስፈን ከመሆኑ ይልቅ፣ በአፍሪካ ቀንድ ያላትን መቆሚያ እና ከሞሐሙድ ጋር ያላትን ትርፋማ አጋርነት ለማጠናከር መሆኑን ያመላክታል። በዚህ ምክንያትም የሶማሊያ መረጋጋት እየተበላሸ ያለ ይመስላል። ቱርክ በሶማሊያ በቢሊዮኖች ዶላር የሚቆጠር ገንዘብ አፍስሳለች። ሁኔታው በቅርቡ ፕሬዚዳንት ረጀብ ጣይብ ኤርዶጋን (Recep Tayyip Erdoğan) ይህን ኢንቨስትመንት በወታደራዊ ኃይል እስከ ምን ድረስ ለመጠበቅ ፈቃደኛ እንደሆኑ እንዲወስኑ ሊያስገድዳቸው ይችላል።

የፊቂ መግለጫ የወጣው ኡጋንዳ ሠራዊቷ ከቱርክ ጋር የነበረውን ወታደራዊ ትብብር ካቋረጠች ከአንድ ሳምንት በኋላ ነው። በይፋ የተጠቀሰው ምክንያት አንካራ የኡጋንዳውን ፕሬዚዳንት ዩዌሪ ሙሴቪኒን (Yoweri Museveni) የሚተች ጦማሪን አሳልፋ ለመስጠት ፈቃደኛ አለመሆኗ ቢሆንም፣ ትክክለኛው ምክንያት ግን በቱርክ የሠለጠኑ የሶማሊያ ብርጌዶች ዋና ከተማዋን መያዝ ይችላሉ በሚል ሞሐሙድ ኡጋንዳ በሶማሊያ ያላትን ተሰማሪነት እንድታቋርጥ መጠየቃቸው ሊሆን ይችላል። ይህ ቀውስ ሶማሊያ በአፍሪካ ዙሪያ በኤርዶጋን ትምክህተኛ ጠባይ እና ፍጥጫ ውስጥ እንድትጎተት እየፈቀደች መሆኑን የሚያሳይ ተጨማሪ ማሳያ ብቻ ነው።

ቱርክ ወደ 35,000 የሚጠጉ የሶማሊያ ወታደሮችን አሠልጥናለች ቢባልም፣ በቱርክ የሚደገፉ ኃይሎች ፀጥታ ማስፈን ብዙም የተሳካላቸው አይመስልም። ከሞቃዲሾ 18 ማይል ገደማ ርቃ የምትገኘው ባስራ ከ2011 ወዲህ ከ12 ጊዜ በላይ ከእጅ ወደ እጅ ተዛውራለች። በኦገስት 2026 ሠራዊቱና በቱርክ የሠለጠነው የፖሊስ ክፍል ሐራምጫድ (Haramcad) በዚያ ከአንድ ሳምንት በላይ ተዋግተዋል፤ ነገር ግን በ9 ሴፕቴምበር የአካባቢው ምንጮች ለሶማሊያዊው ብሮድካስተር ካአብ (Kaab) እንደገለጹት የመንግሥት ኃይሎች ወደ ዋና ከተማዋ አውራጃ ወደሆነችው ደይኒሌ አፈግፍገዋል፤ በዚህም አል-ሸባብ በአፍጎዬ መንገድ ዳር ያለውን መሬት ያለ ውጊያ እንዲቆጣጠር ተደርጓል።

ሶማሊያ አባል ክልሎቿ በሕገ መንግሥቷ ሰፊ የራስ ገዝ ሥልጣን ያላቸው ፌዴራላዊ ሪፐብሊክ ናት። ነገር ግን ሞሐሙድ በቱርክ ትብብር፣ ምናልባትም በግፊት፣ አገሪቱን በሞቃዲሾ አገዛዝ ሥር ለማማከል እየሞከሩ ነው። ይህም በሰሜን ከምትገኘው ፑንትላንድ ብቻ ሳይሆን ከደቡብ ምዕራብ ክልል እና ከጁባላንድ ጋርም አለመግባባት እንዲፈጠር አድርጓል።

በ28 ሴፕቴምበር ከሞሐሙድ ጋር በተፈጠረ አለመግባባት ሳቢያ በ30 ማርች 2026 ከሥልጣን የተወገዱት የደቡብ ምዕራብ ክልል ፕሬዚዳንት አብዲአዚዝ ሐሰን መሐመድ ላፍታጋሬን (Abdiaziz Hassan Mohamed Laftagareen) ታማኞች ወደ ባይዶዋ ገብተዋል፤ ይህም ከ17 ኦገስት 2026 ወዲህ በከተማዋ የተካሄደ ሦስተኛው ዙር ውጊያ ነው። የሶማሊያ መከላከያ ሚኒስቴር አል-ሸባብ እና የላፍታጋሬን ሚሊሻ ተዋህደዋል ሲል ቢገልጽም፣ ይህ ከእውነታው ይልቅ ሞሐሙድ የፖለቲካ ተቀናቃኞቻቸውን ከአል-ሸባብ ጋር በማያያዝ ወታደራዊ ኃይል መጠቀማቸውን ለማጽደቅ የሚከተሉት አካሄድ አካል መሆኑን ያመላክታል። ቱርክ በበኩሏ ሞሐሙድ ለአንካራ ትርፋማ ውሎች እና ወታደራዊ መቆሚያ እስከሰጧት ድረስ በዚህ ጨዋታ ለመሳተፍ ፈቃደኛ መሆኗን ታሳያለች።

ቱርክ የራሷን ወታደሮች ወደ ግንባር ለማስገባት በሁለት ምክንያቶች ዳግም ዳግም ወደኋላ ስትል ቆይታለች። የመጀመሪያው ቀላል ነው፤ ወደ ጎሳ ጦርነት ውስጥ መጎተት አትፈልግም። በተመሳሳይ ደረጃ ጠቃሚ የሆነው ደግሞ፣ በአፍሪካ ኅብረት ተልዕኮ አካል ሆና በአካባቢው ኃይል ያላት ኢትዮጵያ ጋር ግጭት ውስጥ መግባትን ማስወገድ መፈለጓ ነው። በምትኩ ቱርክ በሞቃዲሾ የተመሰረቱ ድሮኖችን እና ተዋጊ ጄቶችን እንደምትጠቀም ይታያል። ይህም በ3 ሴፕቴምበር 2026 በዶሎው በተፈጸመው ምስጢራዊ የአየር ጥቃት በቅርቡ ተንጸባርቋል። ሶማሊያውያን ቱርክ ኃላፊነቷን መካዷን እንደ አሳማኝ አይመለከቱትም።

በ29 ሴፕቴምበር ሞሐሙድ ስለ አካባቢያዊ ፀጥታ ከኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ጋር ለመነጋገር ወደ አዲስ አበባ በረሩ። ናይሮቢ መሰረት ያደረገ፣ ሰፊ ግንኙነት ያለው ተንታኝ ራሺድ አብዲ (Rashid Abdi) እንደጻፈው፣ ሞቃዲሾ በባይዶዋ ላይ ያላትን ቁጥጥር እያጣች ሲሆን የኢትዮጵያ ወታደሮች ውጊያውን እንዲቀላቀሉ ትፈልጋለች።

ኢትዮጵያ ለዚህ ትስማማለች ተብሎ አይጠበቅም። ከ2 ዓመት በፊት ብቻ ሞሐሙድ እያንዳንዱን የኢትዮጵያ ወታደር ከሶማሊያ እንደሚያስወጡ ዝተው ነበር፤ በመሆኑም ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የሞሐሙድን ጥያቄ በጥርጣሬ ይመለከቱታል፣ በተለይም የሞሐሙድ ድርጊቶች ኡጋንዳውያን እንዲወጡ ካደረጉ በኋላ። የሞሐሙድ ጥያቄ ለኢትዮጵያ ከዚህ የባሰ በማይመች ጊዜ መምጣቱ ይቻላል የሚባል አይደለም። በኢትዮጵያ የትግራይ ክልል እና በኤርትራ ድንበር አካባቢ ጦርነት እንደገና ተቀስቅሷል። እየቀነሰ የመጣው የአፍሪካ ኅብረት የገንዘብ ድጋፍ የኢትዮጵያ ወታደሮችን ከቃንሳሕዴሬ አስወጥቷል። በሰሜን ኢትዮጵያ ሰፊ ጦርነት መከሰቱ ኢትዮጵያ በጅምላ እንድትወጣ ሊያደርግ ይችላል፤ ይህም አል-ሸባብ ሊሞላው የሚችል ክፍተት ይፈጥራል።

ሞሐሙድ ከኢትዮጵያውያን ዘንድ የሕይወት አድን ጀልባ እንደማያገኙ መገንዘባቸው ይመስላል። በ2 ኦክቶበር 2026 የሶማሊያው ፕሬዚዳንት ከግብፅ፣ ከኤርትራ እና ከሱዳን መሪዎች ጋር ለሚደረግ ጉባዔ ካይሮን ጎብኝተዋል፤ እነዚህ ሀገሮች ሁሉ ከኢትዮጵያ ጋር የተፋጠጠ ግንኙነት አላቸው።

በሶማሊያ የሚከሰተው ነገር ለዋሽንግተን ጉዳይ ሊሆን ይገባል። ከፌብሩዋሪ 2025 ወዲህ የትራምፕ አስተዳደር በሶማሊያ የፈጸማቸው የአየር እና የድሮን ጥቃቶች የባይደን አስተዳደር በ4 ዓመታት ውስጥ ከፈጸማቸው በ4 እጥፍ ገደማ ይበልጣሉ፣ ነገር ግን የአሜሪካ ትዕግሥት ውስን ነው። የአየር ኃይል ያጸዳውን መሬት ይዞ ሊጠብቅ የሚችል የምድር ኃይል ባለመኖሩ ሳቢያ፣ ዋሽንግተን ለተልዕኮው የሚሰጠውን የተባበሩት መንግሥታት የድጋፍ ጽሕፈት ቤት የገንዘብ ድጋፍ በዓመቱ መጨረሻ እንደምታቋርጥ ለአፍሪካ ኅብረት ነግራለች። ሞሐሙድ ቱርክን ሊያወድሱ ይችላሉ፤ የአሜሪካ ተንታኞች ግን በቱርክ በሠለጠኑት የሶማሊያ ኃይሎች ላይ ያን ያህል እምነት የላቸውም።

አሜሪካ የሞሐሙድን የአገር ውስጥ ተቀናቃኞች እንደ አል-ሸባብ የመፈረጅ የሶማሊያውያንም ሆነ የቱርክ ተንኮለኛ ዘመቻ ትቀበላለች ተብሎ ባይጠበቅም፣ የአል-ሸባብ አመፅ ስጋት ግን እውነተኛ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትር ሐምዛ አብዲ ባሬ የቀድሞ የአል-ሸባብ አባላት አሁን በመንግሥት ውስጥ፣ አንዳንዶቹም በከፍተኛ የኃላፊነት ቦታዎች ላይ እያገለገሉ መሆናቸውን አምነዋል። የአፍሪካ የስትራቴጂክ ጥናቶች ማዕከል (Africa Center for Strategic Studies) እንዳስገመተው አል-ሸባብ በዘረፋ እና በማስገደድ በዓመት 100 ሚሊዮን ዶላር ገደማ ያሰባስባል፤ እንዲሁም እስከ 30 በመቶ የሚደርሰው የሞቃዲሾ ፖሊስ ሊበላሽ ይችላል። ነጋዴዎች ለመንግሥትም ሆነ ለአማፅያኑ ግብር እንደሚከፍሉ ይገልጻሉ። የጥቃት መጠን መቀነሱ የተሳካ የፀጥታ ዕቅድ ውጤት ሊሆን ይችላል፣ በተመሳሳይ መልኩም መቻቻልን የሚያንጸባርቅ ሊሆን ይችላል። በተናጠል ከሚነገሩ ዘገባዎች አንጻር ግን፣ አል-ሸባብ ከሞቃዲሾ ከ12 ማይል በላይ ባልራቀ ርቀት መሬት እየያዘ ባለበት ሁኔታ ወታደራዊ ስኬት ተገኝቷል ማለት ያስቸግራል።

አሁን ቱርክ ምርጫ አላት፤ ኢትዮጵያ የኡጋንዳን ፈለግ ተከትላ ፀረ-አል-ሸባብ ዘመቻዋን የምታቋርጥ ከሆነ፣ ቱርክ የአየር ኃይል እና ሥልጠና ብቻ ኢንቨስትመንቷን ለማስጠበቅ በቂ እንደማይሆኑ መገንዘብ ይኖርባታል። በዚህ ሁኔታ ወይ ወደ ውጊያ በበለጠ ቀጥታ መግባት፣ ወይም አል-ሸባብን ወደ ጎኗ ማቀፍ ሊያስፈልጋት ይችላል። በሁለቱም መንገድ የቱርክ የሶማሊያ ኢንቨስትመንት ዋጋ በደም እና በሀብት ረገድ በከፍተኛ ሁኔታ ሊናር ጫፍ ላይ መድረሱን ያመላክታል።