ኢራን ‹ሰላምም ጦርነትም የለም› የሚለውን ሁኔታ ለማስወገድ ስትሞክር በውስጥ አጣብቂኝ ውስጥ ገብታለች

በ8 ሴፕቴምበር 2025 ያረፉት የቀድሞው ከፍተኛ መሪ አሊ ኻሜኒ፣ “ጠላት በእኛ ላይ የጫነብን” ያሉት “ጦርነትም ሰላምም የሌለበት” ሁኔታ ለአገሪቱ አደገኛ መሆኑን ገልጸው ነበር። ይህ አገላለጽ ጉልህ ትኩረት ያገኘው በ28 ፌብሩዋሪ 2026 በተጀመረው የአሜሪካና የእስራኤል የጋራ ዘመቻ በኋላ ነው።

የኻሜኒ አገላለጽ የሚያመለክተው ኢራን በኢኮኖሚና በማኅበራዊ መስኮች ጫና በሚደርስባት ጊዜ በተመሳሳይ የጦርነት ስጋት እየተጋፈጠች መሆኗን ነው። የኢራን ወገን ይህንን እንደ ቁሳዊም እንደ ሥነ ልቦናዊም ጫና ይመለከተዋል። ኻሜኒ ቃሉን ከተጠቀሙ በኋላ ጋዜጠኞችና ምሁራን ሐሳቡን አብራርተው አስፍተውታል፤ መፍትሔዎችንም አቅርበዋል፤ ከእነርሱም መካከል ራስን መቻል ይጠቀሳል። ከቅርቡ ግጭት ወዲህ፣ የታችኛው እርከን ባለሥልጣናትና ጋዜጠኞች ስለዚሁ ቃል እንደገና መነጋገር ጀምረዋል። አሁን ደግሞ የሥልጣኑ ከፍተኛ እርከኖችም በተመሳሳይ ጉዳይ ላይ እንደገና እየተነጋገሩ ነው።

አዲሱ ከፍተኛ መሪ ሞጅታባ ኻሜኒ፣ በአዲሱ የከፍተኛ መሪነት ኃላፊነታቸው ያሳለፉትን አብዛኛውን ጊዜ ሳይታዩ ቆይተዋል፤ ምናልባትም አባታቸውን በገደለው ጥቃት አካል ጉዳት ስለደረሰባቸው ወይም ከዚያም የከፋ ሁኔታ ስለገጠማቸው፣ አሊያም አሜሪካ ወይም እስራኤል ያሉበትን ቦታ ካወቁ ዒላማ ያደርጉኛል ብለው ስለሚሰጉ ሊሆን ይችላል። ባለፉት ሳምንታት ግን ተጨማሪ የአስተዳደር ኃላፊነቶችን ተረክበዋል። የፕሬስ ዘገባዎች እንደሚያመለክቱት፣ ከሦስቱ የመንግሥት አካላት ኃላፊዎችና ከከፍተኛው ብሔራዊ የፀጥታ ምክር ቤት ጸሐፊ ሞህሰን ሬዛኢ (Mohsen Rezaei) ጋር ተወያይተዋል።

ሞጅታባ በ28 ኦክቶበር ለሬዛኢ እንደተናገሩት፣ ከፍተኛው ብሔራዊ የፀጥታ ምክር ቤት በ“አራት መስኮች” ላይ ተጽዕኖ ሊያሳርፍ ይገባል፤ እነርሱም “ባህል፣ ፖለቲካ፣ ኢኮኖሚና ፀጥታ” ናቸው። ኢራን የሆርሙዝ የባሕር መተላለፊያን (Strait of Hormuz) ማስተዳደር እንዳለባትና ከጎረቤት አገሮች ጋር የሁለትዮሽ ግንኙነት ሊኖራት እንደሚገባም ደግመው ገልጸዋል። ባለሥልጣናቱ “ሰላምም ጦርነትም የለም” የሚለውን ሁኔታ ለማስወገድ መሥራት እንዳለባቸውም አጽንዖት ሰጥተዋል።

በሥርዓቱ ውስጥ ምናልባትም ሁለቱ እጅግ ጉልህ ባለሥልጣናት የሆኑት ኻሜኒና ሬዛኢ ይህን አጣብቂኝ የተወያዩት፣ ፕሬዚዳንት መሱድ ፔዜሽኪያን “ሰላምም ጦርነትም አለመኖሩ ብዙ ሰዎች ምግብ ለማግኘት እንዲቸገሩ አድርጓል” ካሉ ከአምስት ቀናት በኋላ ነው። ፕሬዚዳንቱ በኢራን ላይ የተጣለውን የባሕር ኃይል እገዳ በማመልከት፣ “እኛም ከዚህ ሁኔታ መውጣት አለብን ብዬ አምናለሁ” ሲሉ አክለዋል።

ይህ ግልጽ ውይይት የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ ምን ያህል ጫና እንደተሰማት የሚያመለክት ነው። ተራ ኢራናውያን ጦርነቱ መቼ እንደሚቀጥል ይጠይቃሉ። ነጋዴዎች በኢንቨስትመንት ላይ እጃቸውን አዘግይተዋል። የዋጋ ንረቱ በአጭር ጊዜ ቅናሽ ካሳየ በኋላ፣ የኢራን ማዕከላዊ ባንክ ባለፈው ወር እንደዘገበው ምጣኔው በኢራኑ የሻህሪቫር ወር [ኦገስት 23 እስከ ሴፕቴምበር 22] በዓመት 89.8 በመቶ ደርሶ እንደገና ጫፍ ላይ መድረሱን አመልክቷል። የጆንስ ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲ የምጣኔ ሀብት ባለሙያ ስቲቭ ሃንኬ (Steve Hanke) ግን የኢራን የዋጋ ንረት ወደ 158 በመቶ እንደሚጠጋ ይገምታሉ። በ3 ሴፕቴምበር የወጣ ዘገባ እንደሚያመለክተው፣ በጦርነቱ ምክንያት በደረሰው ውድመት 290,000 የዕለት ሥራ ሠራተኞች የሥራ አጥነት ጥቅማጥቅም ለማግኘት ተመዝግበዋል። የመንግሥት ሲቪል ሠራተኞችም እንዲሁ ኑሯቸውን ለማስቀጠል ይቸገራሉ። እጅግ ወሳኙ ጥያቄ ግን የፀጥታ ኃይሉ አባላት የገንዘብ ሁኔታ ነው።

የኢራን ውሳኔ ሰጪዎች ሥርዓቱ ከችግሩ የሚወጣበትን መንገድ ላይ ገና ውሳኔ ላይ አልደረሱም። ሬዛኢ ከተሾሙ በኋላ በብሔራዊ አንድነት ላይ አጽንዖት የሰጡ ሲሆን፣ ይህም ሌላ ሕዝባዊ አመፅ ሊነሳ ይችላል ብለው እንደሚሰጉ የሚያመለክት ነው። ብቃት ያለው ፖለቲከኛ መሆናቸውን ያስመሰከሩት ፔዜሽኪያን፣ የመግባቢያ ሰነዱን መከላከላቸውን ቀጥለዋል። እርሳቸው በግላቸው የዲፕሎማሲያዊ መፍትሔ ጥሪ ባያቀርቡም፣ የተሐድሶ አራማጅ ተወካዮቻቸው ከአሜሪካ ጋር ሰፊ ስምምነት እንዲደረግ በይፋ ይሟገታሉ፤ አንዳንዶቹም ከዚህ አልፈው በሥርዓቱ አቅጣጫ ላይ ሕዝበ ውሳኔ እንዲካሄድ ይጠቁማሉ። የምክር ቤቱ አፈ ጉባዔ መሐመድ ባቄር ቃሊባፍ በ12 ሴፕቴምበር፣ “እንዋጋለንም እንደራደራለንም” ሲሉ ገልጸዋል፤ የትኛውም አስፈላጊ ቢሆን ማለታቸው ነው፤ ንግግራቸው ደግሞ ፖሊሲን ያህል የፖለቲካ ጥምረት አስተዳደርንም የሚያንጸባርቅ ነው። በሌላ በኩል በ25 ኦክቶበር፣ ለፀጥታ ተቋሙ የሚናገሩት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር አባስ አራግቺ የጦርነት ሥጋቶችን በማጣጣል፣ ኢራን በየትኛውም ሁኔታ ፖሊሲዎቿን እንደማትለውጥ ገልጸዋል።

በአሊ ኻሜኒ ዘመን፣ ባለድርሻ አካላት የተለያዩ ወደፊት መሄጃ አቅጣጫዎችን ይከራከሩ ነበር፤ የበታቾቻቸው መግባባት ላይ መድረስ ሲሳናቸው ከፍተኛው መሪ እንደ ዳኛ ይገቡ ነበር። ልጃቸው ይህን ባህል ይቀጥል እንደሆነ ገና የሚታይ ነው፤ ነገር ግን አሁን ያለው ሁኔታ ሊቀጥል የማይችል መሆኑ ላይ ሁሉም የተስማሙ ይመስላል።