በሊቢያ የቱርክ እመርታ የግሪክና የግብፅ ትብብር ወሰን አጋለጠ

ግሪክና ግብፅ በምሥራቃዊ ሜዲትራኒያን ያላቸውን ግንኙነት በዋናነት በተከለሉ የባሕር ድንበሮችና በጋራ የደኅንነት ትብብር ላይ በመመሥረት በተከታታይ አጠናክረዋል። በ2020 በልዩ የኢኮኖሚ ቀጣናዎች ዙሪያ ያደረጉት ስምምነት ቱርክ ከሊቢያ ጋር ያደረገችውን ስምምነት ፈታታኝ ሆኖ በመቅረብ አቴንስንና ካይሮን ወደ ይበልጥ ቅርብ መተባበር አመጣቸዋል። ይሁን እንጂ ቱርክ በሊቢያ ያላትን ሚና እያሳደገች በመምጣቷና ለምሥራቃዊ ባለሥልጣናት መቅረቧን ጨምሮ የግሪክና የግብፅ ትብብር ውስንነት ግልጽ መሆኑ ተስተውሏል።

ግብፅ ከአንካራ ጋር ያላት ግንኙነት መሞቅ የሚያመለክተው፣ በባሕር ጉዳዮች ላይ መግባባት ሁልጊዜ ሁለቱ አገሮች ቱርክ በቀጣናው ስላላት ሰፊ የክልላዊ አጀንዳ ተመሳሳይ አቋም አላቸው ማለት እንዳይሆን ነው።

ይህን ለውጥ የቅርብ ጊዜ እድገቶች ያሳያሉ። በ15 ኦክቶበር 2026 የግሪክና የግብፅ ባለሥልጣናት በአቴንስ ተገናኝተው ስለ ሊቢያ የወደፊት እጣ፣ ስለ ደኅንነትና ስለ የባሕር ድንበር ክርክሮች ተወያይተዋል። ከአምስት ቀናት በኋላ ቀድሞ ስምምነቱን ውድቅ አድርጎ የነበረው በቤንጋዚ የሚገኘው የሊቢያ የተወካዮች ምክር ቤት፣ ቱርክ በ2019 ከትሪፖሊ ጋር የፈረመችውን የባሕር መግባቢያ ሰነድ አጽድቋል። ይህ ወሳኝ መለወጥ ነው፤ ቱርክ አሁን በሊቢያ ከሁለቱም ወገኖች ጋር ግንኙነት መገንባት ትችላለች፣ ይህም ግሪክና ግብፅ የቱርክን ተፅዕኖ ለመመከት የቆዩ ግንኙነቶቻቸውን መጠቀም እንዲከብዳቸው አድርጓል።

አቴንስና ካይሮ የዲፕሎማሲ ተቃውሞ ማሰማትን ብቻ ሳይሆን ከዚያ በላይ እርምጃ ወስደዋል። ግሪክ የቱርክ-ሊቢያ መግባቢያ ሰነድ የቀርጤስንና የሌሎች የግሪክ ደሴቶችን የባሕር መብቶች ችላ እንደሚል ትከራከራለች፣ ግብፅ ደግሞ ሰነዱ የልዩ የኢኮኖሚ ቀጣናዋንና የአህጉራዊ መደርደሪያዋን እንደሚጥስ ትገልጻለች። በ22 ኦክቶበር የሁለቱ አገሮች የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሮች በ2020 ያደረጉትን የባሕር ድንበር ማካለል ስምምነት ወደ ምሥራቅ ለማስፋት ውይይታ መቀጠላቸው ላይ ተስማምተዋል፣ ይህም የቀጣይ አጋርነትና ቅንጅት ምልክት ነው። ሆኖም የማስፋፊያው መጠን እስካሁን ግልጽ አይደለም፣ በተለይም የባሕር ይገባኛል ጥያቄዎች እጅግ ስሱ በሆኑበት በካስቴሎሪዞ አካባቢ።

ግብፅ ከቱርክ ጋር ግንኙነቷን ማሻሻሏን ብትቀጥልም፣ በመግባቢያው ሰነድ ላይ ሕጋዊ ተግዳሮት ለማቅረብ እየተዘጋጀች ነው። በ23 ኦክቶበር የግብፅ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር በድር አብደልዓቲ (Badr Abdelatty) ከቱርክ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሐካን ፊዳን (Hakan Fidan) ጋር በኢስታንቡል ተገናኝተው ግብፅ ለስምምነቱ ያላትን ተቃውሞ ደግመው ገልጸዋል። ስብሰባው የመገናኛ መስመሮችን ክፍት አድርጎ አቆይቷል፣ ፊዳን የግብፅን ሥጋቶች መቀበላቸውን ገልጸው ተጨማሪ ውይይቶች እንዲካሄዱ ድጋፋቸውን አቅርበዋል። ካይሮ በአንካራ የባሕር ይገባኛል ጥያቄዎች ላይ ተቃውሞዋን ስትቀጥል፣ በተመሳሳይ ጊዜ የሁለትዮሽ ግንኙነቱን ለማሻሻል እየሠራች ነው።

የግብፅ አካሄድ በተግባራዊ ጉዳዮች የተቀረጸ ነው። በግብፅ ድንበር ላይ የሚገኘው የሊቢያ አለመረጋጋት በደኅንነቷ ላይ ተፅዕኖ ያሳድራል። ካይሮ ከምሥራቃዊ የሊቢያ መሪዎች ጋር ያላት ግንኙነት አስፈላጊ ነው፣ ነገር ግን የፊልድ ማርሻል ኻሊድ ሃፍታር (Khalid Haftar) ለመግባቢያው ሰነድ የሰጡት ድጋፍ የግብፅን አቋም አወሳስቦታል። ጥቅሞቿን ለማስጠበቅ ግብፅ ብዙ ጊዜ እንደ ቱርክ ካሉ ተፎካካሪዎቿ ጋር እንኳ በተግባራዊ መንገድ ትገናኛለች። የቱርክ ተሳትፎ በሊቢያ እየጨመረ ሲሄድ፣ ካይሮ አንድ ክርክር ሰፊውን ግንኙነት እንዲጋረድ ከመፍቀድ ይልቅ ከአንካራ ጋር ተቀራርባ መቀጠል ጠቃሚ መሆኑን ታምናለች።

ግሪክ የተለዩ ቅድሚያዎች አሏት። መግባቢያው ሰነድ አቴንስ ከቀርጤስ በስተደቡብ ያላትን የባሕር ይገባኛል ጥያቄ ስለሚፈታተን፣ ተቀባይነት እንዳያገኝ ማገድ ቀዳሚ የዲፕሎማሲ ጉዳይዋ ሆኗል። ግብፅ የሊቢያ መረጋጋትና የድንበር ደኅንነት ያሳስባታል፣ ሆኖም ትኩረቷ ተፅዕኖዋን በማስጠበቅ ላይ ነው። ግሪክ በአንፃሩ በሉዓላዊነቷ ላይ ቀጥተኛ ፈተና እየገጠማት ሲሆን፣ ከሁሉም የሊቢያ ወገኖች ጋር ግንኙነት በመገንባት የዲፕሎማሲ ጥረቷን ማስፋት ያስፈልጋታል። ቱርክ መሠረቷን እያጠናከረች ስትሄድ፣ አቴንስና ካይሮ መላመድ ይኖርባቸዋል፣ በተቻለ መጠን በጋራ እየሠሩ፣ በተመሳሳይ ጊዜም የየራሳቸውን ግንኙነት መገንባት ይጠበቅባቸዋል። አጋርነታቸው ጽኑ ነው፣ የረጅም ጊዜ ስኬቱ ግን በተለዋዋጭነት፣ በውይይትና እርስ በርስ የሚጋጩ ጥቅሞችን የማስተናገድ ችሎታ ላይ የተመሠረተ ነው።

እነዚህ ልዩነቶች የሁለትዮሽ ትብብሩን አያዳክሙም፣ ነገር ግን ወሰኑን ያስቀምጣሉ። አቴንስ ቅንጅቱን ጠንካራ ለማድረግ የባሕር ስምምነቱን እንደ ማዘመን ያሉ ተግባራዊ የጋራ መስኮች ላይ ማተኮር ይገባታል። በተመሳሳይ ጊዜ ግሪክ ከተፎካካሪ የሊቢያ ባለሥልጣናት ጋር የራሷን ግንኙነት ማበጀት ይኖርባታል። ቱርክ በምሥራቃዊ ሊቢያ ያላት ተሳትፎ መጠናከር ሰፋ ያለና ይበልጥ ተለዋዋጭ አካሄድ አስፈላጊ መሆኑን የሚያስታውስ ነው።

አሜሪካም ጉዳዩን በቅርበት እየተከታተለች ነው። በመጀመሪያ ንግግር እንዲደረግ ጥሪ ካቀረበ በኋላ፣ የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት በ25 ኦክቶበር የሰነዱን መጽደቅ “ቀስቃሽ” ሲል ጠርቶታል። ሁለቱም የኔቶ አጋሮች የሆኑት ግሪክና ቱርክ ልዩነታቸውን በውይይት እንዲፈቱ አሳስቧል።

የዋሽንግተን ምላሽ በአጋሮች መካከል ውጥረት እንዳይፈጠር እንደምትፈልግ ያሳያል። ነገር ግን ይህ ውዝግብ የግሪክና የቱርክ ብቻ አይደለም፣ ግብፅና ሊቢያም ድርሻ አላቸው። በባሕር ድንበሮች ላይ ያለው አለመታወቅ የኃይል ፍለጋንና ኢንቨስትመንትን ሊያዘገይ ይችላል። አሜሪካ በድርድር የሚደርሱ መፍትሔዎችን ትፈልጋለች፣ ሆኖም በስምምነቱ ምክንያት የሚጎዱ ሌሎች አገሮችን መብት ችላ ማለት የለባትም።

ለግሪክ የአሜሪካ ዲፕሎማሲ ይረዳል፣ ነገር ግን ሰፊ የቀጣና ዕቅድን ሊተካ አይችልም። ዋሽንግተንም ቱርክ በሊቢያ እያደገ የመጣው ሚና ግሪክን ብቻ ሳይሆን በርካታ የአሜሪካ አጋሮችን እንዲሁም በቀጣናው መረጋጋት ላይ ያላትን የራሷን ጥቅም እንደሚነካ መገንዘብ ይገባታል።

የቅርብ ጊዜ ለውጦች በግሪክና በግብፅ ግንኙነት ላይ ቀውስ መከሰቱን አያመለክቱም፣ ሁለቱም መንግሥታት የቱርክ-ሊቢያ መግባቢያ ሰነድን መቃወማቸውን ቀጥለዋል፣ አዳዲስ የትብብር መንገዶችንም እየፈለጉ ናቸው። ግሪክና ግብፅ ቱርክን በተለያየ መንገድ ቢያስተናግዱም አጋሮች ሆነው መቀጠል ይችላሉ። ሆኖም እነዚህን ልዩነቶች እንዴት እንደሚያስተዳድሩ በቀጣናው በጋራ የሚያሳኩትን ውጤት ይወስናል።