የአርሜኒያና የአዘርባጃን ሰላም ቀጣዩ የሚፈርስ ስምምነት ይሆን

ፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕ የኖቤል የሰላም ሽልማት ይገባኛል ብለው ያምናሉ። በጋዛና በኢራን ጉዳይ ላይ እጃቸውን አስገብተዋል፤ እንዲሁም የሕንድ መከፋፈል ከ80 ዓመት በታች ዕድሜ ያለው ቢሆንም፣ በሕንድና በፓኪስታን መካከል ያለውን “የሺህ ዓመት ዕድሜ ያስቆጠረ ውዝግብ” መጨረሳቸውን ተናግረዋል። በሩዋንዳና በዴሞክራቲክ ሪፐብሊክ ኮንጎ መካከልም ሰላም ማውረዳቸውን ገልጸዋል። በጋዛ ግን ሐማስ ትጥቅ ለመፍታት አሻፈረኝ ማለቱን ቀጥሏል። በሊባኖስ ያለው ሂዝቦላህም እንዲሁ ነው። የኢራን የመግባቢያ ሰነድ 10 ቀናት እንኳ አልዘለቀም፤ የኮንጎው ፕሬዚዳንት ፌሊክስ ቺሴኬዲ ደግሞ ለትራምፕ የገቡትን ቃል ኪዳን ከመጠበቅና ቀጣናውን ወደ አስከፊ አለመረጋጋት የገፉትን የሽብር ቡድኖች ከመግታት ይልቅ፣ ሕገ መንግሥታዊ ላልሆነ ሦስተኛ የሥልጣን ዘመን ምትክ ሉዓላዊነታቸውን ለቻይና ለመሸጥ የበለጠ ፍላጎት ያላቸው መሆናቸው ይታያል።

አሁን ደግሞ የትራምፕ የሰላም ማስፈን ሥራ ዘውድ ጌጥ የተባለው—በአዘርባጃንና በአርሜኒያ መካከል የተደረሰው ስምምነት—የመፍረስ አፋፍ ላይ መድረሱ ይታያል። በ8 ኦገስት 2025 ትራምፕ የአዘርባጃኑን መሪ ኢልሃም አሊዬቭንና የአርሜኒያውን ጠቅላይ ሚኒስትር ኒኮል ፓሺንያንን በዋይት ሐውስ አስተናግደዋል። መሪዎቹ የአሥርተ ዓመታት ግጭት ያበቃል ተብሎ የቀረበ የጋራ መግለጫ ፈረሙ። “በመጨረሻም ሰላም በማውረድ ተሳክቶልናል” ብለዋል ትራምፕ። “አርሜኒያና አዘርባጃን ሁሉንም ውጊያ ለዘለዓለም ለማቆም፣ ንግድን፣ ጉዞንና ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነቶችን ለመክፈት እንዲሁም የእርስ በርስ ሉዓላዊነትንና የግዛት አንድነትን ለማክበር ቁርጠኛ ሆነዋል።”

ከተኩስ አቁሙ በኋላ ትራምፕ የሩሲያው ፕሬዚዳንት ቭላድሚር ፑቲን ያቀረቡትን የኮሪደር ሐሳብ በመውሰድ፣ ቱርክንና የአዘርባጃንን የናኺቼቫን ተነጥላ ግዛት በአርሜኒያ በኩል ከዋናው የአዘርባጃን ግዛት ጋር የሚያገናኝ በአሜሪካ የሚተዳደር የመጓጓዣ ኮሪደር አድርገው እንደገና በመቅረጽ Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP) ብለው ሰየሙት።

የትራምፕ አስተዳደር ስለ ኮሪደሩ ያለው አመለካከት ከመነሻው ጀምሮ በሁለት ምክንያቶች የተሳሳተ ነበር። አንደኛ፣ ቱርክና አዘርባጃን በአርሜኒያ ላይ የጣሉትን እገዳ ቢያነሱ ኖሮ ኮሪደር ማስፈለጉ አይኖርም ነበር። ሁለተኛ፣ አዘርባጃን ከኢራን ጋር የምትተባበረው በግድ ሳይሆን በምርጫ ነው፤ በ2022 በኢራን ግዛት ውስጥ የሚያልፍ ኮሪደር ጀምራለች።

ፓሺንያን አዘርባጃን በናጎርኖ-ካራባክ ጦርነት ያገኘችውን ድል በመጥቀስ አርሜኒያ ሌላ አማራጭ እንደሌላት በመከራከር ከአዘርባጃን ጋር በተደረሰው የሰላም ስምምነት ላይ ይበልጥ ሲፀኑ፣ ተቺዎቻቸው ግን ሁልጊዜም በአሊዬቭ ቅንነት ላይ ስጋት ሲያነሡ ቆይተዋል። የአዘርባጃን ጥያቄዎች አርሜኒያ በምታደርገው ቅናሽ መጠን ልክ እየጨመሩ ይመጣሉ። እነዚህ ጥያቄዎችም እየጨመሩ ወደ ሳቅ የሚያጭር ክልል እየገቡ ነው። የአራራት ተራራ ከአርመናውያን የዘር ጭፍጨፋ በፊት ጀምሮ የአርሜኒያ ምልክት ሆኖ የቆየ ሲሆን፣ ሰማይ በጠራ ቀን የየሬቫን መደላድል ሆኖ ይታያል፤ ሆኖም አሊዬቭና የቱርኩ ፕሬዚዳንት ረጀብ ጣይብ ኤርዶጋን (Recep Tayyip Erdoğan) ተራራው አሁን በቱርክ ግዛት ውስጥ ስለሚገኝ አራራት ከአርሜኒያ ምልክቶች እንዲሰረዝ ይጠይቃሉ፤ ፓሺንያንም በዚህ ላይ ይስማማሉ።

አሊዬቭ ፓሺንያን ምንም ቅናሽ ቢያደርጉም ዕርቅ በአዘርባጃን አጀንዳ ላይ እንዳልሆነ ይጠቁማሉ። በ2 ኦክቶበር 2026 በፖለቲካ ፓርቲያቸው ጉባኤ ላይ ንግግር ያደረጉት አሊዬቭ እንዲህ ብለዋል፣ “የቀድሞዎቹ የአርሜኒያ መሪዎች የጦር ወንጀለኞች መሆናቸውና ቅጣታቸውን ሊቀበሉ እንደሚገባ እውነት ነው፤ ነገር ግን በእኛ ላይ የግዛት ይገባኛል ጥያቄ ያቀረቡትና ተገቢ ባልሆኑና ባልሠለጠኑ መግለጫዎች የአዘርባጃንን ሕዝብ ክብር የሰደቡት የአሁኖቹ የአርሜኒያ ባለሥልጣናት ናቸው። በአጭሩ፣ ይህን ፈጽሞ መርሳት የለብንም።”

በተከታታይ አስተዳደሮች ሥር ለስኬታማ የሰላም ግንባታ ትልቁ እንቅፋት ዋይት ሐውስና የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት የርዕዮተ ዓለም አስፈላጊነትን አለመገንዘባቸው ነው። ዲፕሎማቶች ሁሉንም ግጭት የሚያስነሳው ተራ ቅሬታ ነው በሚል ሐሳብ ይጽናናሉ። በእንደዚህ ያለ ሁኔታ ውስጥ ሰላም ለማምጣት የሚያስፈልገው ትክክለኛውን የቅናሽና የመለዋወጥ ‘አስማታዊ ቀመር’ ማግኘት ነው። ሆኖም ርዕዮተ ዓለም ውሳኔ አሰጣጥን በሚገዛበት ጊዜ የኢኮኖሚ መሻሻል ለስምምነት መነሻ ምክንያት መሆኑ ያከትማል። ርዕዮተ ዓለሙ ሃይማኖትን ሲያካትት ደግሞ የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት በተለይ ዕውር ይሆናል። አሜሪካ ሃይማኖትንና መንግሥትን ስለምትለያይ ብዙ ዲፕሎማቶች ሃይማኖትን እንደማይነካ ጉዳይ ይመለከቱታል። ሌሎች ደግሞ የእምነትን አስፈላጊነት ቢገነዘቡም፣ የቀጠር ልገሳ ሥርዓተ ትምህርትን እንዲቀርጽ በሚፈቅዱ እንደ ጆርጅታውን ዩኒቨርሲቲ ባሉ ተቋማት ያገኙት ትምህርት ምክንያት የተለሰለሰ ግንዛቤ ውስጥ ይገባሉ።

ታሪክን አለማወቅም ተጽዕኖ አለው። ዲፕሎማቶች በየ2 ወይም 3 ዓመቱ ከአንድ መዝገብ ወደ ሌላ ሲዞሩ፣ በመጨረሻ የውዝግቦችን መነሻ ወይም ያለፉ ተስፋ ቃሎችን እንዳያስተውሉ ይሆናል። አሊዬቭ ሥልጣን ከያዙ ወዲህ ዘጠኝ የተለያዩ የአሜሪካ አምባሳደሮች በባኩ አገልግለዋል፤ ይህም እንደ መደበኛ አምባሳደሮች ያህል ረጅም ጊዜ ያገለገሉ አንዳንድ ጊዜያዊ ተጠባባቂ ኃላፊዎችን እንኳ ሳይጨምር ነው።

በዚህም ምክንያት በባይደንና በትራምፕ አስተዳደሮች ሥር የደቡብ ካውካሰስ መዝገብ የሚመሩት የግጭቱን ሥረ መሠረት ማስተዋል አልቻሉም፤ እንዲሁም እውነተኛ ግፎችን—ለምሳሌ በባኩ የተፈጸመውን ፖግሮም—እና በአብዛኛው ሐሰተኛ ግፎችን፣ ለምሳሌ እንደ ኾጃሊ የዘር ጭፍጨፋ ተብሎ የሚጠራውን፣ ለመለየት ተሳንተዋል። እንዲሁም የናጎርኖ-ካራባክ ውዝግብ ማዕከል ላይ ያሉትን ሕገ መንግሥታዊ ጉዳዮች በተሳሳተ መልኩ ይገነዘባሉ።

ነገር ግን የአሊዬቭ መግለጫዎች የሚያሳዩት ሰላም ግባቸው አለመሆኑን ነው። እንደ ሟቹ የፍልስጤም ነፃ አውጪ ድርጅት (PLO) ሊቀ መንበር ያሲር አራፋት ሁሉ፣ አሊዬቭ ቅናሾችን ለማውጣት ድርድርን ይጠቀማሉ፤ ከዚያም ከጠረጴዛው ተነሥተው በመሄድ መኖሩን ፈጽሞ ሊቀበሉት የማይችሉትን አካል የማጥፋት ግባቸውን ይቀጥላሉ። በእርግጥም ትራምፕ በአዘርባጃንና በአርሜኒያ መካከል የተገኘውን ሰላም የስምምነት ጥበብ ማሳያ አድርገው ሲያቀርቡ፣ አሊዬቭ አርሜኒያን “ምዕራብ አዘርባጃን” የሚለውን ንግግራቸውን እያጠናከሩ መቀጠላቸው አሊዬቭ ትራምፕን እንደ አጋር ሳይሆን፣ እንደፈለጉ ሊረግጡት እንደሚችሉ ሞኝ አድርገው እንደሚመለከቷቸው ያመለክታል።

ትራምፕ ሰላማቸው አደጋ ላይ መሆኑን ለመቀበል ፈቃደኛ ካልሆኑ፣ እንዲሁም ፓሺንያን አንድ ተጨማሪ ውርርድ የዲፕሎማሲ ተከታታይ ሽንፈታቸውን ሊያስተሰርይ ይችላል ብሎ እንደሚያምን ቁማርተኛ ሆነው መንግሥት መምራታቸውን ከቀጠሉ፣ የሁለቱም መሪዎች እውነተኛ ትሩፋት በአርሜኒያ ውስጥ የክርስትና ፍጻሜ ላይ መሪ መሆን ይሆናል።