የኢራቅ ታጣቂ ቡድኖችን ትጥቅ ለማስፈታት በኢራቅ ላይ ማዕቀብ መጣል ለምን አስፈላጊ ይሆናል

ዋሽንግተን የኢራቅ ጠቅላይ ሚኒስትር አሊ አል-ዛይዲ (Ali Al-Zaidi) በጁላይ 2026 በኢራን የሚደገፉ ታጣቂ ቡድኖችን ለማፍረስ የገቡትን ቃል በሚተረጉምበት አካሄድ ንግግርን አቅም እንደሆነ በመቁጠር ይሳሳታል። እውነተኛው እንቅፋት የመንግሥት መሣሪያዎች አለመኖራቸው ሳይሆን፣ እነዚያ መሣሪያዎች አል-ዛይዲ ሊገጥማቸው በሚሻቸው የቡድን ጥቅሞች የተቀረጸ የፖለቲካ ሥርዓት ውስጥ በተስተካከለ መልኩ መዋቀራቸው ነው። ስለዚህ ጥያቄው ጠቅላይ ሚኒስትሩ ትጥቅ ማስፈታትን ማዘዝ ይችላሉ ወይ የሚለው ሳይሆን፣ ያንን ትእዛዝ ለማስፈጸም የሚያስፈልጉ ተቋማት ትጥቃቸው ከሚፈታባቸው መረቦች ተፅዕኖ ነፃ ሆነው መንቀሳቀስ ይችላሉ ወይ የሚለው ነው።

በንድፈ ሐሳብ ደረጃ፣ የኢራቅ ጠቅላይ ሚኒስትር ጦሩ ታጣቂ ቡድኖችን እንዲገጥም ማዘዝ ይችላሉ። በተግባር ግን፣ እንዲህ ያለ ትእዛዝ ከፍተኛ ሹመቶቹንና ተቋማዊ ጥቅሞቹን የፖለቲካ ፓርቲዎች ወደሚቀርጹበት የዕዝ መዋቅር ውስጥ ይገባል፤ ይህም በኢራን የሚደገፉ ታጣቂ ቡድኖች የፖለቲካ ክንፎችን ይጨምራል። የኢራቅ ከፍተኛ ወታደራዊና የደኅንነት አመራር የሚንቀሳቀሰው ከኢራን ጋር የተሰለፉ ቡድኖች በተቋማት ላይ የበላይ ቁጥጥር እንዲኖራቸው በሚያረጋግጥ የኑፋቄ ኮታ ሥርዓት ውስጥ ነው። የበድር ድርጅት (Badr Organization) የአገር ውስጥ ጉዳይ ሚኒስቴርን ይቆጣጠራል፤ ሌሎች ደግሞ የቀሩትን የደኅንነት መዋቅሮች ተቆጣጥረዋል። አል-ዛይዲ ሊያፈርሳቸው የሚሉት ቡድኖች የመንግሥትን የአስገዳጅ ኃይል መሣሪያ በመያዛቸው በመደበኛ የዕዝ ሥልጣንና በተጨባጭ ቁጥጥር መካከል ልዩነት ይፈጥራል። በታጣቂ ቡድኖች ላይ ኃይል ለመጠቀም የሚወሰን ማንኛውም ውሳኔ በእነዚሁ ቡድኖች አጋሮች በሚቆጣጠሩት ተቋማዊ ሰንሰለት ውስጥ ማለፍ አለበት። ለታጣቂ ቡድኖቹ ታማኝ የሆኑ ወይም ከእነርሱ ጋር ግንኙነት ያላቸው ከፍተኛ አዛዦች በራሳቸው መረብ ላይ ዘመቻ እንዲካሄድ አያዙም። የሚገጥማቸው ወይም ደጋፊዎቻቸውን በመክዳት የሚከፍሉት የፖለቲካ ዋጋ ነው፣ ወይም የመክዳት አካላዊ አደጋ ነው። በሁለቱም መንገድ፣ ጦሩ እጅግ በሚያስፈልግበት ጊዜ የማይታመን ይሆናል።

የፍትሕ አካሉም ተመሳሳይ ችግር ያቀርባል። የፖለቲካ ፓርቲዎች ዳኞችን የሚሾሙት በታማኝነት መሥፈርት ነው፣ የበድር ድርጅት መሪ ሃዲ አል-አሚሪ (Hadi Al-Amiri) ዳኞችን ማስፈራራቱን አምኗል። በእንዲህ ያለ ጫና ሥር የሚሠራ ፍርድ ቤት የታጣቂ ቡድን መሪዎችን ለመክሰስ ወይም የትጥቅ ማስፈታት ውሳኔዎችን ለማስፈጸም እንደ ገለልተኛ መንገድ ሊያገለግል አይችልም። ዋና ዳኛ ፋይቅ ዛይዳን (Faiq Zaidan) ስለታጣቂ ቡድኖች ጥበቃ፣ በየቁድስ ኃይል (የIRGC ልዩ ክፍል) አዛዥ ቃሲም ሱሌማኒ ትእዛዝ መሠረት እንደነበር በሰጡት ትረካ ችግሩ በግልጽ ይታያል፤ ታጣቂ ቡድኖች ከመንግሥት ሥልጣን ውጪ ብቻ ሳይሆን የመንግሥትንም ሥርዓት የሚጠብቁ ሆነው ይንቀሳቀሳሉ። ሠራተኞቹ ሥልጣናቸውንና ደኅንነታቸውን የሚያገኙት ከእነዚሁ ታጣቂ ቡድኖችና ከኢራን ነው።

የኢራቅ እንቅፋት ግን ፖለቲካዊ ነው፤ የአል-ዛይዲ መንግሥት የፓርላማ ሕጋዊነቱን በዋናነት የሚያገኘው ከማስተባበሪያ ማዕቀፍ (Coordination Framework) ነው፣ በዚህም ውስጥ ከኢራን ጋር የተሰለፉ ታጣቂ ቡድኖች ወሳኝ ተፅዕኖ ያሳድራሉ እና በፓርላማ ውስጥ ውክልና ይይዛሉ። ቡድኖቹ መንግሥትን በወታደራዊ ኃይል ማሸነፍ አያስፈልጋቸውም፤ ቦይኮት፣ መልቀቅ እና የሕግ አውጪ ሥራ ማሰናከል በመጠቀም አስተዳደሩን ሽባ አድርገው ጠቅላይ ሚኒስትሩን ወደ ውሳኔ ሊገፋፉ ይችላሉ። ይህ ስልት ባለፈው አሥርት ዓመት ውጤታማ መሆኑን አሳይቷል እና በኦገስት 2026 አሳኢብ አህል አል-ሐቅ (Asa’ib Ahl al-Haq) ለዛይዲ የሚሰጠውን ድጋፍ እንደሚያነሳ ካስታወቀ በኋላ እንደገና ተነሳ፤ ይህም የመንግሥት ቃል አቀባይ የጊዜ ገደቡ የታጣቂ ቡድኖች መጨረሻ ሳይሆን የጥምረቱንና የአሜሪካን ኃይሎች ቀድሞ የታቀደ መውጣት እንደሚመለከት በሰጠው ማብራሪያ ዛይዲ በትጥቅ ማስፈታት ላይ ያለውን አቋም እንዲቀይር ተገደደ፣ በማስተባበሪያ ማዕቀፉ ውስጥ ያሉ ሰዎችም ትጥቅ ማስፈታትን እንደ መሣሪያ ማደራጀት ጉዳይ በድጋሚ አቀረቡት። ይህ ክስተት ጠቅላይ ሚኒስትሩ ሊያስፈጽሙት የሚችሉት ገደብ መሆኑን አሳይቷል።

የሺዓ ከፍተኛ መንፈሳዊ ባለሥልጣን ታላቁ አያቶላህ አሊ አል-ሲስታኒ (Ali al-Sistani) በ2014 ያወጡት የማኅበረሰባዊ ጂሃድ ፈትዋ የኢራቅ ሺዓዎችን በእስላሚክ ስቴት (ISIS) ላይ አንቀሳቅሷል። ይህ ፈትዋ ከመንግሥት ጎን ቆሞ የሚሠራ ቋሚ ጦር ለመፍጠር የታሰበ ባይሆንም፣ ታጣቂ ቡድኖች በመደበኛው የመንግሥት መዋቅር ውስጥና ውጪ ምሥረታዎቻቸውን ለማጽናት ሕጋዊነት አለን ብለው አቋም ይዘዋል።

ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ነጀፍ ሌላ አጣብቂኝ ገጥሟታል፤ የሲስታኒ የቅርብ ክበብ የእነዚህን ታጣቂ ቡድኖች ሁኔታ በሚመለከት ወሳኝ ፈትዋ ከማውጣት ይልቅ በአርብ ስብከት ሰባኪዎች አማካይነት ብዙ ትርጓሜ የሚፈቅዱ ግልጽ ያልሆኑ መግለጫዎችን በማውጣት የስልታዊ ግልጽ አለመሆን ፖሊሲ ሲመራ ቆይቷል።

ሁሉንም የኾሜይኒያዊ ኢራቃዊ ታጣቂ ቡድኖች ማፍረስ የሚጠይቅ ግልጽና አጠቃላይ አቋም ማውጣት መንፈሳዊውን ባለሥልጣን ለቴህራን ታማኝ የሆነ መሣሪያ የያዙ ኃይሎች ጋር በግጭት ውስጥ ሊከትት ይችላል፣ የኢራንን ተፅዕኖ እንዲሁም የአያቶላህን አብዮታዊ ድንበር ተሻጋሪ አጀንዳ የሚገዳደር ሆኖ ሊታይ ይችላል። ይህም የሲስታኒን ክብርና ሥልጣን የማዳከም አደጋ ሊፈጥር ይችላል። በዚህ ሁኔታ የመንግሥት የኃይል ብቸኛ ባለቤትነት ከኢራቃዊ የፖለቲካ ጉዳይነት ወጥቶ በሺዓ ጎራ ውስጥ የሕጋዊነት ጥያቄ ይሆናል።

ወታደራዊ እርምጃ ቡድኖቹ አንድ ላይ እንዲሰበሰቡ በማድረግ ተቃራኒ ውጤት ያስከትላል፣ በዚህም የኢራቅን የፖለቲካ መቀዛቀዝ ለመስበር ዋነኛው መሣሪያ የገንዘብ ጫና ሆኖ ይቀራል። የአሜሪካ ማዕቀቦች ተዓማኒ ዛቻ ትይዩ ኃይሎችን የማቆየት ዋጋ በማሳደግ ታጣቂ ቡድኖች አቋማቸውን እንዲቀይሩ ሊያስገድድ ይችላል። የኢራቅ መደበኛ የገንዘብ ሥርዓት ለእነዚህ ቡድኖችም ሆነ ለኢራን ኢኮኖሚያዊ ህልውና ወሳኝ በመሆኑ፣ ስልታዊ የገንዘብ ጫና ቴህራን ኢራቅ ኢኮኖሚያዊ ሸክም እንዳትሆን ያላትን ጥቅም ይጠቀማል።