አሸባሪ ቡድኖች በጦር ሜዳ ሲሸነፉ ንብረታቸውን ማን ይወርሳል

የማንኛውም አሸባሪ ድርጅት መሸነፍ የፀረ-ሽብር ፖሊሲ እምብዛም የማይመልሰውን ጥያቄ ያስነሳል፤ ወታደራዊ ኃይሉ ከተሸነፈ በኋላ ኢኮኖሚያዊ መሠረተ ልማቱ ምን ይሆናል?

ግዛታዊ ሽንፈት የኃይል ሚዛን መለዋወጥን ያስከትላል። አንድ ፋብሪካ የትኞቹ ሠራተኞች ሥራ እንደሚያገኙ ይወስናል። አንድ ተሽከርካሪ የትኛው ቡድን የኮንትሮባንድ መስመር እንደሚቆጣጠር ሊያሳይ ይችላል። የጦር መሣሪያና ጥሬ ገንዘብ አዲስ ቡድን እንዲበረታ ሊያግዙ ይችላሉ። እነዚህን ንብረቶች የከበቡ መረቦች የኮንትሮባንድ መስመሮችን፣ የንግድ መረቦችንና የድጋፍ ትስስሮችን በሕይወት ሊያቆዩ ይችላሉ። ጋዛ ግልጽ ምሳሌ ናት። ሐማስ በ2007 ጋዛን ከፋታህ በቁጥጥር ሥር ባዋለ ጊዜ የፀጥታ ዋና መሥሪያ ቤቶችን፣ በአሜሪካ የተሠሩ የጦር መሣሪያዎችን፣ ጥይቶችን፣ ወታደራዊ ቁሳቁሶችንና ተሽከርካሪዎችን ተቆጣጥሯል። በመሆኑም ሐማስ የወረሰው ግዛትን ብቻ ሳይሆን የፋታህ ወታደራዊና የፀጥታ መሠረተ ልማት ከፊሉንም ጭምር ነው። እንዲሁም የፋታህ ቢሮዎችንና ከ100 በላይ የሲቪክ ማኅበራትን፣ የበጎ አድራጎት ድርጅቶችንና የስፖርት ክለቦችን በመዝጋት ኮምፒውተሮችን፣ የቢሮ ቁሳቁሶችን እንዲሁም በአንዳንድ ሁኔታዎች የቤት ዕቃዎችንና የአየር ማቀዝቀዣዎችን ወርሷል።

እስላሚክ ስቴት (ISIS) ሞሱልን ባጣ ጊዜ እርሻዎችን፣ ፋብሪካዎችን፣ ተሽከርካሪዎችን፣ ጠመንጃዎችን፣ ጥሬ ገንዘብን፣ መጋዘኖችን፣ የንግድ ተቋማትንና የግል ንብረቶችን ትቶ ሄዷል። መንግሥታት አንዳንድ ንብረቶችን ወርሰዋል፤ ታጣቂ ቡድኖች ሌሎቹን ዘርፈዋል፤ ሲቪሎች የተተዉ ንብረቶችን ይዘዋል፤ ወንጀለኞች ዋጋ ያላቸውን ዕቃዎች በሕገወጥ ንግድ አስተላልፈዋል፤ አንዳንድ የISIS አንጋፋ አባላትም ለወደፊት ጥቅም ንብረቶችን ደብቀዋል። የኢራቅ ኃይሎች ከተማዋን መልሰው ከተቆጣጠሩ በኋላ ባለሥልጣናት የISIS አባላት ናቸው ተብለው ከተጠረጠሩ ሰዎች ጋር የተያያዙ አንዳንድ ቤቶችን የያዙ ሲሆን፣ አንዳንድ ቤተሰቦችም እንዳይመለሱ አግደዋል፤ ይሁን እንጂ የሺዓ ታጣቂዎች ትክክለኛዎቹ ባለቤቶች እንኳን ይገባኛል ጥያቄ ከማቅረባቸው በፊት ንብረቶቹን ብዙ ጊዜ ይዘርፉ ነበር። የቅጣት ዓይነት ውርስም ዋነኛ ችግር ነበር። ሂውማን ራይትስ ዎች (Human Rights Watch) የኢራቅ የፀጥታ ኃይሎች የISIS አባላት ናቸው ተብለው የተጠረጠሩ ሰዎች ዘመዶች የሆኑ ሰዎችን ቤቶች የያዙባቸው ቢያንስ 16 ጉዳዮችን መመዝገቡን ገልጿል፤ አምስት ቤተሰቦችም የፀጥታ ኃይሎች ከቤታቸው በኃይል እንዳስወጧቸው ገልጸዋል።

ንብረት መያዝ የመጀመሪያው እርምጃ ብቻ ነው። ቀጥሎ ባለሥልጣናት የባለቤትነት ጉዳይን መለየት፣ እርስ በርስ የሚጋጩ ይገባኛል ጥያቄዎችን መፍታት እንዲሁም ንብረቱን መመለስ፣ ካሳ መክፈል ወይም ለሌላ አገልግሎት ማዋል ስለሚገባ ውሳኔ መስጠት ይኖርባቸዋል። በሞሱል አክቲቪስቶች እንደተናገሩት የሕዝባዊ ንቅናቄ ኃይሎች (Popular Mobilization Forces) የንብረት መዝገቦችን በማጭበርበር የተመዘገቡትን ባለቤቶች በመተካት ከ5,000 በላይ የግልና የሕዝብ ንብረቶችን ወርሰዋል።

በሶማሊያ የሶማሊያና የአፍሪካ ኅብረት የሶማሊያ ተልዕኮ (AMISOM) ኃይሎች ከተሞችን ከአል-ሸባብ መልሰው ከተቆጣጠሩ በኋላ፣ ተመላሽ ነዋሪዎች ቡድኑ ይዟቸው በነበሩ ቤቶችና መሬቶች ላይ አለመግባባት ገጥሟቸዋል። የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት በኋላ እንደዘገበው እነዚህ አለመግባባቶች የቀጠሉ ሲሆን፣ ሶማሊያም ተፈናቃዮችን ለመጠበቅና እርስ በርስ የሚጋጩ ይገባኛል ጥያቄዎችን ለመቆጣጠር የማስለቀቂያ መመሪያዎችን አውጥታለች። ይሁን እንጂ ሙስና ፍትሕን ሊያወሳስብ ወይም ሊያዘገይ የሚችል ሲሆን፣ በሶማሊያ ሁኔታ ደግሞ ሶማሊያውያን ወደ አል-ሸባብ እንዲመለሱ ሊያደርግ ይችላል።

አንድ መንግሥት አሸባሪ ድርጅትን በወታደራዊ ኃይል እያሸነፈ በንብረቱ አማካይነት ሁለተኛ የግጭት ኢኮኖሚ ሊፈጥር ይችላል። ንብረት መውረስ አዳዲስ የወንጀል መረቦችን፣ ሕገወጥ ገበያዎችንና ሊነሱ ለሚችሉ አማፃያን የፋይናንስ ዕድሎችን ሊፈጥር ይችላል። የወንጀል መረቦች እነዚህን ንብረቶች ለኮንትሮባንድና ለሌሎች ሕገወጥ ተግባራት ሊጠቀሙባቸው ይችላሉ። ISIS ዘይትን ከሚቆጣጠራቸው አካባቢዎች ውጪ ለመሸጥ የዘይት ኮንትሮባንድ አዘዋዋሪዎችን፣ ነጋዴዎችንና አጓጓዦችን ተጠቅሟል። እነዚህ መረቦች ግዛታዊ ሽንፈትን ተርፈው ሊቀጥሉና ሰፊውን ኢኮኖሚ የማፍረስ ጥረቶችን ሊያወሳስቡ ይችላሉ። አንዳንዶቹ ከገዢው የኤርዶጋን ቤተሰብ ጋር ግንኙነት አላቸው ተብለው የሚጠሩ የቱርክ የኮንትሮባንድ አዘዋዋሪዎች በISIS ዘይት ይነግዱ እንደነበር የተዘገበ ሲሆን፣ ምናልባትም ገንዘቡን ወደ ሌሎች አክራሪ ዓላማዎችና እንቅስቃሴዎች አስተላልፈው ሊሆን ይችላል።

ሂዝቦላህ የተለየ ፈተና ያቀርባል፤ ምክንያቱም የፋይናንስ መሠረተ ልማቱ ከግዛት አልፎ ወደ የንግድ ተቋማትና የፋይናንስ ተቋማት ይዘልቃል። በጁላይ 2025 የሊባኖስ ማዕከላዊ ባንክ ፈቃድ ያላቸው ባንኮችና የፋይናንስ ተቋማት ከሂዝቦላህ ጋር ግንኙነት ካለው የፋይናንስ ተቋም አል-ቀርድ አል-ሐሰን (Al-Qard Al-Hassan) ጋር እንዳይገበያዩ አግዷል። ሊባኖስ እንዲሁም የተሰየሙ ንብረቶች ያለ ማዘግየት እንዲታገዱ የሚያስገድድ ሆኖም የሚመለከታቸው አካላት ከዝርዝሩ እንዲወጡ ወይም ለታገዱ ገንዘቦች ውስን ተደራሽነት እንዲያገኙ ለመጠየቅ የሚፈቅድ ብሔራዊ የሽብር ፋይናንስ ዝርዝር ትይዛለች። ትምህርቱ መንግሥታት ከአካላዊ ንብረቶች ጎን ለጎን ኩባንያዎችን፣ አማላጆችንና ዋነኛ ተጠቃሚ ባለቤቶችን ጨምሮ የፋይናንስ መረቦችን መከታተል እንዳለባቸው ነው። የሊባኖስ አሁናዊ የፋይናንስ ተግባር ግብረ ኃይል (Finance Action Task Force) የድርጊት መርሐ ግብር ጠንካራ የንብረት ማስመለስ ሥራን፣ የዋነኛ ተጠቃሚ ባለቤትነት መረጃንና የሽብር ፋይናንስ ምርመራዎችን ይጠይቃል።

ችግሩ በመካከለኛው ምሥራቅ ብቻ የሚገኝ አይደለም። ስሪላንካ በ2009 የታሚል ኢላም ነፃ አውጪ ነብሮችን (Liberation Tigers of Tamil Eelam) ካሸነፈች በኋላ የተለየ ችግር ገጥሟታል። ባለሥልጣናት በኋላ የባንክ ሒሳቦችን፣ መሬትን፣ አንድ ሕንፃንና ማተሚያ ቤቶችን ጨምሮ ከታሚል ነብሮች ጋር ግንኙነት ያላቸውን በግምት US$10 million የሚያወጡ ንብረቶችን የያዙ ሲሆን፣ የተወሰኑት ንብረቶች በሕዝባዊ ጨረታ እንዲሸጡ ተወስኗል። ፓኪስታን፣ ብሪታኒያና ጣሊያን የአሸባሪ ንብረት ጉዳይን ለመቆጣጠር የተለያዩ አካሄዶችን ይጠቀማሉ። የፓኪስታን የፀረ-ሽብር ሕግ ባለሥልጣናት የአሸባሪ ንብረትን እንዲያግዱ ወይም እንዲይዙ የሚፈቅድ ሲሆን፣ ሦስተኛ ወገኖችም የባለቤትነት ጉዳይን ለመቃወምና ንብረቱ እንዲለቀቅ ለመጠየቅ የሚያስችል ሥርዓት ይሰጣል። ብሪታኒያ በፍርድ ቤት ውሳኔ በሚፈጸም ማስወረስ ላይ የምትተማመን ሲሆን፣ ጣሊያን ደግሞ የተወረሱ ንብረቶችን ለቀጣይ አገልግሎት እንዲውሉ ታስተዳድራለች።

የንብረት ማስመለስ ሥራ ዘራፊዎች ንብረቶቹን ከመያዛቸው በፊት መጀመር ይኖርበታል። አንዳንድ ታጣቂ ቡድኖችና ሠራዊቶች የተያዙ ንብረቶችን እንደ ምርኮ ቆጥረው ለድጋፍ ማዳረሻ ሲያውሏቸው፣ ባለሥልጣናት በአንፃሩ ወታደራዊ መኮንኖችን በእጃቸው ለሚገባው ንብረት ደኅንነት በግል ተጠያቂ ሊያደርጓቸው ይገባል። ቀጥሎም ባለሥልጣናት ኩባንያዎችን፣ መሬትን፣ ተሽከርካሪዎችንና ጥሬ ገንዘብን ዝርዝር መዝግበው፣ ባለቤትነቱን አረጋግጠው፣ አከራካሪ ንብረቶችን አግደው፣ ማስወረስ ወይም መመለስን ለመወሰን ፍርድ ቤቶችን መጠቀም አለባቸው። መንግሥታት እንዲሁም የንብረት መዝገቦችን ከመፈናቀል መዝገቦች ጋር ማመሳከርና የአሸባሪ ንብረቶችን ከሲቪል ንብረት መለየት ይኖርባቸዋል።

የፀረ-ሽብር ኃይሎች የሽብር መሪዎችን ማሸነፍን የመጨረሻ ግባቸው አድርገው ሲቆጥሩ፣ በተለይም የሽብር ቡድኖች መልሰው ሊያንሰራሩበት የሚችሉበትን ለም የፋይናንስ መዋቅርና ንብረት ትተው ከሄዱ፣ ድልን ወደ ሽንፈት ሊለውጡት ይችላሉ።