በመካከለኛው ምሥራቅ የነዳጅ አቅርቦት ተጋላጭነት የትኞቹን አገሮች ይበልጥ ያሰጋል

በመካከለኛው ምሥራቅ ሊከሰት የሚችለው የነዳጅ ቀውስ አደጋ በቀላሉ የድፍድፍ ዘይት ምርት ጉዳይ ብቻ አይደለም። አንድ አገር የማጣራት አቅም፣ የማከማቻ ተቋማት፣ አስተማማኝ የአቅርቦት መስመሮች ወይም የአስቸኳይ ጊዜ ማስመጫዎችን ለመደገፍ የሚችል የገንዘብ አቅም ካልኖረው፣ በቀን ሚሊዮኖች በርሜል ቢያመርትም የነዳጅ ማደያዎቹ ባዶ ሊሆኑ ይችላሉ።

የቀጣናው መንግሥታት ሁለት የተለያዩ ሥጋቶች ይጋፈጣቸዋል። የማስመጫ፣ የዋጋ ንረትና የድጎማ ወጪዎች ሁሉ ይጨምራሉ። አካላዊ እጥረት ማለት ባዶ የነዳጅ ማደያዎች፣ ኮታ መመደብ፣ እንዲሁም በትራንስፖርት፣ በኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጨት፣ በግብርናና በኢንዱስትሪ ላይ መስተጓጎል ማለት ነው። ሆኖም የነዳጅ መጠን ዝቅተኛ ያላቸው አገሮች የግድ በጣም ተጋላጭ ናቸው ማለት አይደለም። ይልቁንም ተጋላጭ የሚሆኑት ያጡትን አቅርቦት በፍጥነት መተካት የማይችሉ መንግሥታት ናቸው።

ሊባኖስ፣ ሶሪያና የመን በቅርብ ጊዜ በጣም አፋጣኝ አደጋ ይጋፈጣሉ። ሊባኖስ ለትራንስፖርት፣ ለተጠባባቂ የኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጫና ለመሠረታዊ አገልግሎቶች ከውጭ በሚገቡ የተጣሩ የነዳጅ ምርቶች ላይ ጥገኛ ናት። የአገሪቱ የገንዘብ ቀውስ፣ የምንዛሪ መዳከምና የፖለቲካ መቀዛቀዝ፣ ዓለም አቀፍ ዋጋዎች ሲጨምሩ ወይም የመርከብ ማጓጓዣ ወጪ ሲወደድ አስመጪዎችና የመንግሥት ተቋማት ትልልቅ የአስቸኳይ ጊዜ ጭነቶችን እንዳያገኙ ያደርጋቸዋል። ሊባኖስ በባሕር መንገድ በሚደርሱ አቅርቦቶች ላይ ያላት ጥገኝነትም በምሥራቃዊው ሜዲትራኒያን ለሚከሰት መስተጓጎል ተጋላጭ ያደርጋታል። የቅርብ ጊዜ የነዳጅ ገበያ ግምገማዎች ከፍ ያለ ዓለም አቀፍ የነዳጅ ዋጋ ለሊባኖስ ሸማቾችና ንግዶች ምን ያህል በፍጥነት ሊተላለፍ እንደሚችል ያሳያሉ።

ሶሪያ የተጎዳ መሠረተ ልማት፣ ደካማ የመንግሥት ፋይናንስና በውጭ የነዳጅ አቅርቦት ላይ ያለ ጥገኝነትን በአንድ ላይ ታጣምራለች። ለዓመታት የዘለቀው ግጭት የነዳጅ ምርት፣ የማጣራት፣ የኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጨትና የሥርጭት አውታሮችን አስተማማኝነት አሳንሷል። የዓለም ባንክ ተደጋጋሚ የነዳጅ ዋጋ ጭማሪዎችንና መንግሥት ድጎማን ለማስቀጠል ያለው አቅም እየቀነሰ መምጣቱን መዝግቧል። እነዚህ ጫናዎች ሶሪያን ከውጭ በሚገባ ድፍድፍ ዘይት፣ በተጣሩ ምርቶች ወይም በትራንስፖርት መስመሮች ላይ ለሚፈጠር ማንኛውም መስተጓጎል ተጋላጭ ያደርጓታል።

የመን ከዚህም በላይ ተጋላጭ ሆና ቀጥላለች። ግጭቱ የአገሪቱን ተቋማት በትኗል፣ ምንዛሪዋን አዳክሟል፣ እንዲሁም ወደቦች፣ መንገዶችና የኃይል መሠረተ ልማት ጎድቷል። የዓለም ባንክ የበጀት ጫና፣ የገንዘብ ፈሳሽነት እጥረትና የነዳጅ መስተጓጎል የየመንን ኢኮኖሚያዊ ተጋላጭነት እያባባሱ መቀጠላቸውን እንደሚያስጠነቅቅ ገልጿል። የቀይ ባሕር ወደቦችን ወይም የመርከብ መስመሮችን የሚነካ ማንኛውም መቋረጥ በፍጥነት እጥረት ሊፈጥር ይችላል፤ በተለይም ሥራ ላይ ሊውሉ የሚችሉ አማራጮች በሌሉባቸው አካባቢዎች።

ኢራን የተለየ መልክ ያለው ተጋላጭነት ታሳያለች። ከፍተኛ መጠን ያለው ድፍድፍ ዘይት ታመርታለች፣ ጉልህ የማጣራት አቅምም አላት፤ ሆኖም ማዕቀቦች ወደ ፋይናንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ መሣሪያና መለዋወጫ ዕቃዎች የመድረስ እድሏን ገድበዋል። ከፍተኛ የአገር ውስጥ ፍጆታ፣ የተደጎሙ ዋጋዎች፣ ውጤታማ ያልሆነ ሥርጭትና የነዳጅ ሽርቅ የሥርዓቱን የመቋቋም አቅም ተጨማሪ ያዳክሙታል። ኢራን አጭር ጊዜ የሚቆይ መስተጓጎልን ከሊባኖስ ወይም ከየመን ይልቅ በተሻለ መቋቋም ትችላለች፤ ነገር ግን የተራዘመ ቀውስ በድፍድፍ ዘይት ምርትና ቤንዚን፣ ናፍጣና ሌሎች የተጣሩ ምርቶችን በአስተማማኝ ሁኔታ ማቅረብ መካከል ያለውን ከባድ ድክመት ሊያጋልጥ ይችላል።

ቱርክ፣ ዮርዳኖስ፣ ግብፅና ኢራቅ መካከለኛ ቦታ ይይዛሉ። ቱርክ ከውጭ በሚገቡ ነዳጅና ጋዝ ላይ ጥገኛ በመሆኗ ለዓለም አቀፍ የዋጋ ጭማሪዎች ተጋላጭ ናት። ሆኖም ትልቁ ኢኮኖሚዋ፣ የተደራጀው የማጣራት ዘርፏ፣ ዘመናዊ ወደቦቿና ወደ ሜዲትራኒያንና ወደ ጥቁር ባሕር ገበያዎች ያላት ተደራሽነት ከብዙዎቹ የቀጣናው አስመጪ አገሮች የበለጠ ተለዋዋጭነት ይሰጧታል። አገሪቱ በርካታ አቅራቢዎችንና የትራንስፖርት ኮሪደሮችን ማሰማራት ትችላለች፤ ሆኖም የተራዘመ ከፍተኛ ዋጋ የዋጋ ንረትን ይጨምራል፣ በወቅታዊ ሒሳብ ሚዛኗ ላይም ጫና ያሳድራል። ዓለም አቀፉ የኃይል ኤጀንሲ (International Energy Agency) ቱርክን ጉልህ የኃይል ምንጭ ብዝኃነት ያላት ነገር ግን ከውጭ በሚገቡ ቅሪተ አካል ነዳጆች ላይ ያላት ጥገኝነት የቀጠለ አገር መሆኗን ገልጿል።

ዮርዳኖስ ከውጭ በሚገባ ኃይል ላይ ጥገኛ ቢሆንም ከአቃባ ወደብና አንፃራዊ መረጋጋት ካላቸው የውጭ አጋርነቶች ጥቅም ታገኛለች። የቀጣናው የመርከብ መስመሮች ደኅንነታቸው ቢያጡ ወይም የማስመጫ ፋይናንስ ቢዳከም ተጋላጭነቷ ይጨምራል። ግብፅ የስዊዝ ቦይንና የስዊዝ-ሜዲትራኒያን የቧንቧ መስመር ሥርዓትን ጨምሮ የበለጠ የማጣራት፣ የማከማቻና የትራንስፖርት አቅም አላት። ቢሆንም ከፍተኛ የአገር ውስጥ ፍላጎት፣ የበጀት ጫናና በዓለም አቀፍ ገበያዎች ላይ ያላት ጥገኝነት የተራዘመ የምርት እጥረትን ውድ ያደርገዋል።

ኢራቅ ደኅንነትን በድፍድፍ ዘይት ምርት ብቻ ለመለካት ያለውን ገደብ ታሳያለች። ኢራቅ ከፍተኛ መጠን ያለው ነዳጅ ትልካለች፤ ሆኖም ከነዳጅ ጋር ተያይዞ የሚወጣውን ጋዝ ለመያዝና የአገር ውስጥ የኤሌክትሪክ ፍላጎትን ለማሟላት አሁንም ትታገላለች። ዓለም አቀፉ የኃይል ኤጀንሲ ኢራቅ ከኢራን በሚገባ ጋዝ ላይ ጥገኛ መሆኗንና እነዚያ አቅርቦቶች ሲቀንሱ የኤሌክትሪክ እጥረት እንደሚከሰት መቀጠሉን ሪፖርት አድርጓል። የማጣራት መሻሻሎች አንዳንድ የምርት ጉድለቶችን ሊቀንሱ ቢችሉም፣ ደካማ የኤሌክትሪክ አውታሮች፣ ከፍተኛ የበጋ ወቅት ፍላጎትና በደቡባዊው የወጪ ንግድ መሠረተ ልማት ላይ ያለው ጥገኝነት ኢራቅን ለአገር ውስጥም ሆነ ለባሕር መስተጓጎል ተጋላጭ ያደርጓታል።

ሳውዲ ዓረቢያና የተባበሩት ዓረብ ኤምሬቶች በአፋጣኝ ጊዜ ከፍተኛ የመቋቋም መከላከያ አቅም አላቸው። ሁለቱም ሰፊ የምርትና የማጣራት ሥርዓቶች፣ ጠንካራ የበጀት አቅም፣ እንዲሁም የሆርሙዝ የባሕር ሰርጥን የሚያልፉ አማራጭ የድፍድፍ ዘይት መላኪያ መስመሮች አሏቸው። ዓለም አቀፉ የኃይል ኤጀንሲ የሳውዲና የተባበሩት ዓረብ ኤምሬቶች የቧንቧ መስመሮች በጋራ በቀን ወደ 3.5–5.5 ሚሊዮን በርሜል የሚደርስ አማራጭ የማሳለፍ አቅም እንደሚሰጡ ይገምታል። ይህ አቅም መላውን በሆርሙዝ ሰርጥ የሚያልፈውን ፍሰት መተካት ባይችልም፣ ለሁለቱም አገሮች ከኩዌት፣ ከኳታር፣ ከባሕሬን ወይም ከኢራቅ የበለጠ ተለዋዋጭነት ይሰጣቸዋል።

ኩዌት፣ ኳታር፣ ኦማንና ባሕሬንም የአገር ውስጥ ምርት፣ የማጣራት ንብረቶችና የገንዘብ ክምችት ጥቅም አላቸው፤ ሆኖም አብዛኞቹ በሆርሙዝ በኩል ባለው የባሕር መዳረሻ ላይ እጅግ የበለጠ ጥገኛ ናቸው። ዓለም አቀፉ የኃይል ኤጀንሲ በ2025 በቀን ወደ 20 ሚሊዮን በርሜል የሚጠጋ ነዳጅና በቀን ወደ አምስት ሚሊዮን በርሜል የሚደርሱ የነዳጅ ምርቶች በሰርጡ እንዳለፉ ገልጿል። እንዲሁም ከኳታር ፈሳሽ የተፈጥሮ ጋዝ ወጪ ንግድ 93 በመቶ ገደማ እና ከተባበሩት ዓረብ ኤምሬቶች ፈሳሽ የተፈጥሮ ጋዝ ወጪ ንግድ 96 በመቶ በዚሁ የውኃ መተላለፊያ እንደሚያልፉ መግለጹን አክሏል። የሁለት ሳምንት መስተጓጎል ቢከሰት አካላዊ እጥረት በፍጥነት የሚነካቸው ሊባኖስ፣ ሶሪያና የመን መሆናቸው አይቀርም። ዮርዳኖስ፣ ግብፅ፣ ኢራቅና ቱርክ የመጀመሪያውን ድንጋጤ በማስመጣት፣ በክምችትና በአማራጭ አቅራቢዎች ይሸፍኑታል፤ ሆኖም የናፍጣና የፈሳሽ ፔትሮሊየም ጋዝ ገበያዎች በፍጥነት ሊጠቡ ይችላሉ።

ከ3 እስከ 6 ወር የሚዘልቅ ቀውስ የኮታ መመደብን፣ የኢኮኖሚ መቀዛቀዝንና የሰብአዊ ጫናን አደጋ ያስነሳል። ቱርክና ግብፅ ለማስመጫና ለምርቶች የበለጠ መክፈል ይኖርባቸዋል፤ ኢራቅ ደግሞ በአንድ ጊዜ በነዳጅና በኤሌክትሪክ ጫና ውስጥ ትገባለች። ሳውዲ ዓረቢያና የተባበሩት ዓረብ ኤምሬቶች በሎጂስቲክስና በፋይናንስ ረገድ ከፍተኛ የመንቀሳቀሻ ክፍተት ይኖራቸዋል፤ ሆኖም እነሱም እንኳ በሆርሙዝ የባሕር ሰርጥ በኩል የሚኖረውን መደበኛ ፍሰት ሙሉ በሙሉ መተካት አይችሉም።