የፋርስ ባሕረ ሰላጤ የጦር መሣሪያ ውድድርና የሚለወጠው የደኅንነት ድርድር

ለብዙ አሥርት ዓመታት የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች እጅግ የረቀቁ ወታደራዊና የመከላከያ ሥርዓቶችን ከምዕራባውያን አጋሮቻቸው ሲገዙ ቆይተዋል፤ ይህም ቀጣናውን በዓለም ላይ እጅግ ትርፋማ ከሆኑ የመከላከያ ገበያዎች አንዱ አድርጎታል። ሆኖም እነዚህ ግዢዎች ከቅርብ ጊዜ ጥቃቶች ሊጠብቋቸው አልቻሉም፤ ይህም መሠረታዊ አጣብቂኝ አስከትሏል፦ በምዕራባውያን የጦር መሣሪያ ተቋራጮችና አቅራቢዎች ማራኪ ግዢዎች እንደሚመስሉ ተደርገው የሚቀርቡትን ከፍተኛ ደረጃ ያላቸው የጦር መሣሪያዎችና ቴክኖሎጂዎች መግዛታቸውን መቀጠል ይገባቸዋልን? እነዚህ መሣሪያዎች በአሁኑ ጦርነት ምን ያህል ጥበቃ አቅርበዋቸዋል፣ ወደፊት በሚነሱ ግጭቶችስ ምን ዓይነት መከላከያ ያስፈልጋቸዋል? በመጨረሻም፣ ወታደራዊና የደኅንነት ወጪያቸውን ከአገር ውስጥ ኢኮኖሚያዊና ማኅበራዊ ቅድሚያዎቻቸው የበጀት ፍላጎቶች ጋር እንዴት ማመጣጠን ይችላሉ?

በ1990 ኢራቅ ኩዌትን መውረሯ በቀጣናው የደኅንነት መዋቅር ውስጥ ያሉ ድክመቶችን አጋልጧል፦ የሰው ኃይል እጥረት፣ የስትራቴጂክ ጥልቀት እጥረት፣ የዕዝ መዋቅሮች፣ የመረጃ ተደራሽነትና የቅድመ ማስጠንቀቂያ አቅሞች እጥረት። የኩዌት መከላከያ በጥቂት ሰዓታት ውስጥ ሲፈርስ፣ በሰፊው የባሕረ ሰላጤው ዓረብ ቀጣና ደግሞ የጋራ ምላሽ ለመስጠት የሚያስችሉ የተቀናጁ ወታደራዊ ስርዓቶች አልነበሩም። በአሜሪካ የተመራው የኩዌት ነፃ ማውጣት የአየር ኃይል፣ የራዳር ማምለጫ (ስቴልዝ) ቴክኖሎጂና የረቀቁ የመገናኛ ሥርዓቶች ያላቸውን ጥቅም አሳይቷል።

በ2003 የአሜሪካ ጦር ባግዳድን በአስደናቂ ፍጥነት መቆጣጠር መቻሉ የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች በቴክኖሎጂ የበላይነት፣ በትክክለኛ ዒላማ መሪ ጥይቶችና በመረጃ አቅም የሚገኘ ወታደራዊ ትስስር የሕዝብ ብዛትና የጂኦስትራቴጂክ ተጋላጭነቶቻቸውን ሊካሳ እንደሚችል እንዲያምኑ አድርጓል። ውጤቱም ከአሜሪካ፣ ከእንግሊዝና ከፈረንሳይ ጋር በቢሊዮኖች ዶላር የሚቆጠሩ የሁለትዮሽ የመከላከያ ስምምነቶች መፈረም ነበር። ነገር ግን ከዚያ በኋላ ያሉት አሥርት ዓመታት ከፍተኛ ቴክኖሎጂ ያላቸውና ውድ የሆኑ የጦር መሣሪያዎች ባልተመጣጠኑ ምላሾች ሊበዘበዙ ወይም ሊዘለሉ የሚችሉ ተጋላጭነቶች እንዳሏቸው፣ እንዲሁም በደኅንነት ዋስትና ሰጪዎች ላይ ሸክም እንደሚጨምሩ አሳይተዋል።

ለአሜሪካ የጦር መሣሪያ ዝውውር ከንግድ ግብይት በላይ ነበር፤ የአገራዊ ደኅንነት፣ የስትራቴጂክ ጥቅሞች፣ የውጭ ፖሊሲና የኢኮኖሚ ደኅንነት አንድ ቀጥታ ቅጥያ ነበር። የመከላከያ ተቋራጮች መከላከያን በማጠናከርና በአሜሪካና በባሕረ ሰላጤው አጋሮቿ መካከል ያለውን ተቋማዊ ግንኙነት በማጥለቅ ረገድ ሲሠሩ፣ በተመሳሳይ ጊዜ የባሕረ ሰላጤው ዓረብ ደንበኞችን ለአሥርት ዓመታት በሚዘልቅ ሥልጠና፣ የጥይት አቅርቦት፣ ጥገና፣ የሥርዓቶች መናበብና ማሻሻያ ውስጥ አስገብተዋቸዋል።

የስቶክሆልም ዓለም አቀፍ የሰላም ምርምር ተቋም (Stockholm International Peace Research Institute) መረጃ እንደሚያሳየው፣ በ2021–25 ስድስቱ የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች ከዓለም አቀፍ ዋና ዋና የጦር መሣሪያዎች ግብይት ወደ 20 በመቶ ያህሉን ይዘዋል። ሳዑዲ ዓረቢያ ብቻዋን 6.8 በመቶ፤ ቀጠር 6.4 በመቶ፤ ኩዌት ደግሞ 2.8 በመቶ ይዘዋል። ሳዑዲ ዓረቢያ በ2025 ለወታደራዊ ዘርፏ $83.2 billion አውጥታለች፤ ይህም ከጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርቷ 6 በመቶ የሚሆን ሲሆን፣ በዓለም 8ኛዋ ከፍተኛ ወታደራዊ ወጪ አውጪ አገር አድርጓታል። ኩዌት በ2025 ለወታደራዊ ዘርፏ በግምት $8.1 billion አውጥታለች፤ ይህም ከጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርቷ 4.7 በመቶ ጋር እኩል ነው። እነዚህ አገሮች ስጋቶች ስለሚያጋጥሟቸው የመከላከያ ወጪን ወደ ጎን ማድረግ አይችሉም። ሆኖም አገራዊ የራዕይ አጀንዳዎቻቸውን ለማስቀጠል የበጀት ጫናዎችም አሉባቸው። ሁለቱንም ማመጣጠን፣ በተለይም ለመንግሥትና ለሥርዓት ደኅንነት፣ ወሳኝ ነው።

ባህላዊው የባሕረ ሰላጤው ዓረብ የመከላከያ ሞዴል አሁንም በምዕራቡ ዓለም ላይ ጥገኛ ሆኖ ቀጥሏል። በ2021–25 ከሳዑዲ ዓረቢያ ዋና ዋና የጦር መሣሪያ ግዢዎች 77 በመቶ፣ ከኩዌት 62 በመቶ፣ ከቀጠር 48 በመቶ፣ ከተባበሩት ዓረብ ኤሚሬቶች ደግሞ 42 በመቶ ከአሜሪካ የተገኙ ነበሩ። ሆኖም የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች አሁን ሰፊ የሆነ የመከላከያ ትብብር እየፈለጉ ነው፤ ይህም በመከላከያና በልማት መካከል ያለውን ምርጫ ይበልጥ አስፈላጊ ሊያደርገው ይችላል። በዚህ ረገድ የዩክሬን ጦርነት ዓይን ገላጭ ሆኗል። ርካሽ ድሮኖችን፣ የኤሌክትሮኒክ ጦርነትን፣ ፈጣን ፈጠራንና መሣሪያዎችን በስፋት የመተካት አቅምን የሚጠቀም ያልተመጣጠነ ጦርነት፣ እጅግ የረቀቁ የጦር መሣሪያዎችን እንኳ ተጋላጭ ሊያደርግ ይችላል። ይህም የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች የመከላከያ አቅራቢዎቻቸውን እንዲያበዛዙ ይበልጥ አዋጭ ያደርገዋል።

ቻይና ስትራቴጂካዊ አማራጭ ናት፤ የኢኮኖሚ ትስስሮችን እያስፋፋች፣ የተመረጡ ወታደራዊ አቅሞችን እያቀረበችና የመሠረተ ልማት ድጋፍ እየሰጠች ትገኛለች፤ ሆኖም እስካሁን ለባሕረ ሰላጤው የትብብር ምክር ቤት አገሮች የደኅንነት ዋስትና ሰጪ ለመሆን አትሻም። የቱርክ እያደገ የመጣው የመከላከያ ኢንዱስትሪና በሰው አልባ ሥርዓቶች ያላት አቅም ቴክኖሎጂዎችንና የግዢ ሞዴሎችን ተደራሽ ያደርጋል። ፓኪስታን ወታደራዊ ሥልጠና፣ የሰው ኃይልና ስትራቴጂካዊ ትብብር ታቀርባለች። ሕንድ ሚሳኤሎችን፣ የአየር መከላከያን፣ ሮኬቶችን፣ ራዳሮችን፣ የኤሌክትሮኒክ ጦርነትንና የባሕር ኃይል ሥርዓቶችን ታቀርባለች። ዩክሬን በፈጣን ፈጠራ የተመሰረተ የጦር ሜዳ ልምድን፣ በተለይም ፀረ-ድሮን ጦርነትን፣ የኤሌክትሮኒክ ጦርነትንና በስፋት ሊተገበሩ የሚችሉ የመከላከያ ቴክኖሎጂዎችን ትወክላለች።

የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች የተለያዩ ቴክኖሎጂዎች በአንድነት ሊሠሩ የሚችሉበት የደኅንነት መዋቅር ያስፈልጋቸዋል፦ የቅድመ ማስጠንቀቂያ ሥርዓቶች፣ የመረጃ አቅም፣ የዕዝና የቁጥጥር ሥርዓቶች፣ የሥርዓቶች መናበብ፣ እንዲሁም ዘላቂ የመሙያ አቅርቦት ተደራሽነት። የባሕረ ሰላጤው የትብብር ምክር ቤት ቀጣይ የደኅንነት አብዮት እጅግ የረቀቁ የጦር መሣሪያዎችን መምረጥና መግዛት ላይ ሳይሆን፣ ፍላጎቶችንና የመክፈል አቅምን መገምገም ላይ ይበልጥ የተመሠረተ ይሆናል።

ለአሜሪካ በፋርስ ባሕረ ሰላጤ ስትራቴጂካዊ ተፅዕኖዋን ማስጠበቅ፣ የመከላከያ ኢንዱስትሪ መሠረቷን መጠበቅና ቻይና፣ ቱርክ ወይም ሌላ ማንኛውም የውጭ ኃይል በቀጣናው የበላይ የደኅንነት ሚና እንዳይኖረው መከላከል ወሳኝ ዓላማዎች ናቸው። ሆኖም ከኢራን ጋር ያለው ወቅታዊ ጦርነት በቋሚ የኃይል ማሰማራት፣ በወታደራዊ ሰፈሮችና በአሜሪካ ቴክኖሎጂ ላይ ከመጠን ያለፈ ጥገኝነት ያለውን ውስንነት አጋልጧል። ይበልጥ ዘላቂ ስትራቴጂ የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች በተለያዩ የደኅንነት አጋርነቶችና በአገር ውስጥ የመከላከያ አቅሞች አማካይነት የመከላከያ ብቃታቸውን እንዲያዳብሩ መደገፍን፣ በተመሳሳይም በቀጣናው ከአሜሪካ ጥቅሞች ጋር ስትራቴጂካዊ አሰላለፋቸውን እንዲጠብቁ ማድረግን ያጠቃልላል።

ለዋሽንግተን ስትራቴጂካዊ ግዴታው፣ የባሕረ ሰላጤው ዓረብ አገሮች ግትር ከሆኑ ጎረቤቶቻቸው ጋር እየተፋጠጡ ባሉበት ሁኔታም ቢሆን፣ ለደኅንነቱ የአሜሪካን አጋርነት የሚፈልግ፣ ነገር ግን ለህልውናው የአሜሪካን ጥበቃ የማይፈልግ የፋርስ ባሕረ ሰላጤ መገንባት መሆን አለበት።