የኳታር ዘመን ማብቂያ ላይ ደርሷል?

በ12 ጁላይ 2026 ሼክ ሐማድ ቢን ኻሊፋ አል ታኒ (Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani) ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ። በ1995 አባታቸው ሼክ ኻሊፋ ቢን ሐማድ አል ታኒ (Sheikh Khalifa bin Hamad Al Thani) በጄኔቫ በነበሩበት ወቅት፣ ሐማድ ደም ያልፈሰሰበት መፈንቅለ መንግሥት አካሄዱ፤ ሆኖም በኋላ ኢንተርፖል አባታቸውን እንዲያስርና በአገር ክህደት ወንጀል እንዲገደሉ ወደ ኳታር እንዲመልሳቸው ጠይቀው ነበር። ኻሊፋ ሐማድ እንዲመለሱ እስከፈቀዱላቸው ድረስ ዘጠኝ ዓመታት በፈረንሳይ በስደት አሳልፈዋል።

በኻሊፋ ዘመን ኳታር ጸጥ ያለች ወደብ ነበረች፤ ከዱባይ ጋር ሲነፃፀርም ጥላ ነበረች። በ1994 ሲደረስባት፣ ዋናው የአውሮፕላን ማረፊያ ተርሚናል ዛሬ እንደሚታየው የሥነ ሕንፃ ድንቅ እና የውስጥ መልከ ምድር ያለው ቦታ ሳይሆን፣ ቆጣሪዎችና ፍሎረሰንት መብራቶች ያሉበት ትልቅ መጋዘን ይመስል ነበር። በሳምንቱ መጨረሻ ቀናት፣ በከተማዋ ካሉት አምስት ዓለም አቀፍ ሆቴሎች አንዱ በሆነው ራማዳ ጥቂት ቋሚ የውጭ አገር ነዋሪዎች ተሰባስበው በብራንች ግብዣው ላይ ይገናኙ ነበር፤ ለውጭ አገር ዜጎች ይህ በአገሪቱ ከነበሩት ጥቂት የመዝናኛ ምንጮች አንዱ ነበር።

ሐማድ ከተማዋን አዘመኗት፣ ወደ ዓለም አቀፍ ማዕከልም ቀየሯት። ኳታር ያላትን ግዙፍ የጋዝ ሀብት ተጠቅመው መሬት አስፋፉ፣ ኢንቨስትመንት ሳቡ፣ የኳታርንም ለስላሳ ኃይል በትምህርትና በጥበባት ዘርፍ አስፋፉ። ሁለተኛ ባለቤታቸው፣ የአሁኑ አሚር እናት የሆኑት ሼካ ሞዛ (Sheikha Moza) የኳታር ፋውንዴሽንን መሠረቱ ሲሆን፣ ኳታር የሙስሊም ወንድማማቾች ማኅበርንና ሌሎች ይበልጥ አክራሪ የሆኑ እስላማዊ እንቅስቃሴዎችን እንድትቀበል ከሚገፋፉ ዋና ኃይሎች አንዷ ሆነው እስከዛሬ ቀጥለዋል። በ25 ጁን 2013 ባልተጠበቀ እርምጃ፣ ሐማድ በቴሌቪዥን በተላለፈ ንግግር ከእርሳቸውና ከሞዛ ለተወለደው ልጃቸው ለታሚም ሥልጣናቸውን አስረከቡ።

ታሚም የአባታቸውን ራዕይና የእናታቸውን ፖለቲካ ቀጠሉ። በታሚም ዘመን ኳታር ለምዕራባውያን ዩኒቨርሲቲዎች፣ ለፖሊሲ ጥናት ተቋማትና ለመገናኛ ብዙኃን የምትሰጠውን ድጋፍ አሳደገች። በኳታር የሚደገፉ እንደ አልጀዚራና ሚድል ኢስት አይ (Middle East Eye) ያሉ መገናኛ ብዙኃን ስለ አሜሪካ እስራኤል የሕዝብ ጉዳዮች ኮሚቴ (AIPAC) እና ስለ አይሁዳዊ ገንዘብ የሴራ ትርክት ሲያሰራጩ፣ ኳታር የአሜሪካ ፖለቲከኞችንና ፕሮፌሰሮችን ለመቅረጽ በየዓመቱ ከAIPAC በስምንት እጥፍ ገደማ የሚበልጥ ገንዘብ ታወጣለች።

የታሚምና የሞዛ ስትራቴጂ ቀላል ነው፤ የመንግሥት ተቋማትን በተፅዕኖ መቆጣጠር (state capture)። ኳታር በያዘችው ትሪሊዮኖች ዶላር ሀብት ተቋማትንና ግለሰቦችን ወደ ጎኗ ማስጠጋት ችላለች። የኳታር ባለሥልጣናት በጎ አድራጎታቸውን የሚመራው የሰብዓዊነት ስሜት ነው ይላሉ፤ ሆኖም ዶሃ ከለጋሾቿና ከአጋሮቿ ጋር የተጠቃሚነት ልውውጥ እንደምትይዝ የሚያሳዩ በቂ ምሳሌዎች አሉ፤ መስመሯን የማይከተሉ ዩኒቨርሲቲዎችንና የፖሊሲ ጥናት ተቋማትን ወይም ፕሮፌሰሮችንና ምሁራንን ለመደገፍ ወይም ድጋፏን ለመቀጠል ከሚስማማባቸው አጋጣሚዎች ብርቅ ናቸው።

ታሚም ግን የዘመናችን ኢካሩስ ሊሆኑ ይችላሉ። የኳታር ባለሥልጣናት ያለ ምንም መዘዝ ገንዘብ እያወጡ ማሳመን እንደሚችሉ አምነው ነበር፤ ይህም ለፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕ የ$400 million አውሮፕላን በስጦታ እስከ መስጠት ደረሰ። ኳታር በተመሳሳይ መልኩ የአል-ኡዴይድ አየር ጣቢያን አጠቃቀም ለአሜሪካ ማዕከላዊ ዕዝ (U.S. Central Command) በስጦታ አበርክታለች። ዶሃ፣ ልክ እንደ አንካራ፣ የአሜሪካን ወታደራዊ ጣቢያ ማስተናገድ አስተናጋጁ መንግሥት ለሽብር ድጋፍና ለሌሎች በደሎች ተጠያቂ ከመሆን እንዲያመልጥ የሚያስችል “ከእስር በነፃ የመውጫ” (“Get Out of Jail Free”) ካርድ ሊሆን እንደሚችል ታውቃለች። በተመሳሳይ ጊዜ ታሚም—ልክ እንደ አባታቸው በፊት—እንደ ኢራንና እንደ ተለጣፊ ኃይሎቿ ላሉ አካላት ገንዘብ በመክፈል ለኳታር ሰላምና መዳረሻ ማግኘት እንደሚችሉ አምነው ነበር። ከአሥር ዓመት በፊት ኳታር በኢራቅ በአደን ጉዞ ላይ የነበሩ ኳታራውያንን ለማስፈታት ለአንድ የኢራቅ ሺዓ ሚሊሻ የ$1 billion ቤዛ መክፈሏ ይታወሳል፤ ያ ገንዘብ በቀጥታ ወደ ሚሊሻው ሳጥን ምናልባትም እስከ የኢራን የቁድስ ኃይል ካዝና ገባ።

ለዝርፊያ ዛቻ መንበርከክ ያለው ችግር ተጨማሪ ዝርፊያን ማበረታታቱ ነው፤ ሰላምን አያመጣም፣ ችግርንም አይፈታም። የኳታር ዲፕሎማቶች የኢራን አቻዎቻቸውን ይከላከሉ ነበር፤ ዛሬ ግን የኢራን መሪዎች ፈጽሞ ደንታ እንደሌላቸው ተገንዝበዋል። ገንዘብ አቅላጮችን ሊገዛ ይችላል፤ እውነተኛ ወዳጆችን ግን ፈጽሞ አይገዛም።

በሆርሙዝ ባህረ ሰላጤ በኩል የሚደረገው የመርከብ ትራፊክ መስተጓጎል ኩዌትንና ኳታርን ያልተመጣጠነ ጫና ያሳድራል፤ ምክንያቱም አማራጭ የወጪ መላኪያ መንገድ የሌላቸው ሁለቱ ብቸኛ የአረብ ባሕረ ሰላጤ አገሮች እነርሱ ናቸው። ባህሬንም ብትሆን የቀይ ባሕርም ሆነ የአረብ ባሕር ጠረፍ የላትም፤ ሆኖም ነዳጇ ሁልጊዜም ከሳዑዲ ዓረቢያ ከሚመጣ ድጎማ ብዙም የተለየ አልነበረም።

አሁን መረጃው ተጠናቋል። በ2026 ሁለተኛ ሩብ ዓመት፣ ከ1 ኤፕሪል እስከ 30 ጁን፣ የኳታር የበጀት ጉድለት 21.2 ቢሊዮን የኳታር ሪያል ($5.8 billion) ሲሆን፣ ይህም 170.5 ቢሊዮን ከሆነው ስመ ጥቅል የአገር ውስጥ ምርት አንጻር ከ12.4 በመቶ ትንሽ በላይ ነው። JP Morgan የጉድለቱን የመቶኛ መጠን ወደ 11.4 በመቶ ያቀርበዋል፤ ይሁን እንጂ አሁንም በኳታር ታሪክ ተመዝግቦ የሚታወቀው ትልቁ የሩብ ዓመት ጉድለት ነው። የሁለተኛው ሩብ ዓመት ፍጥነት ከቀጠለና የፈሳሽ የተፈጥሮ ጋዝ ፍሰት ጭራሽ ባይኖር ወይም እጅግ አነስተኛ ከሆነ፣ የ2026 ጉድለት ከጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርት 12 በመቶ ሊደርስ ይችላል። የዓለም ባንክ ደግሞ እንደገና ይበልጥ የተመጣጠነ አቀራረብ ቢከተልም፣ አሁንም የ7.1 በመቶ መኮማተር እንዳለ አረጋግጧል።

የኢራን ባለሥልጣናት በመርከብ ዝውውር ነፃነት ጉዳይ ላይ ጠንካራ አቋማቸውን እንደሚቀጥሉ ፍንጭ እየሰጡ ነው።

በ1 ሴፕቴምበር 2026 የኢራን ምክትል ፕሬዚዳንት መሐመድ-ረዛ አረፍ (Mohammad-Reza Aref) የኢራን አካሄድ በሚቀጥሉት ሁለት ዓመታት “ጦርነትም አይሆንም፣ ሰላምም አይሆንም” ይሆናል ብለዋል። ይህ ለኳታር መጥፎ ምልክት ነው፤ ምክንያቱም የሁለተኛው ሩብ ዓመት የነዳጅና የጋዝ ገቢዋ 874 ሚሊዮን የኳታር ሪያል ($240 million) ብቻ ሲሆን፣ ከቀደመው ዓመት ጋር ሲነፃፀር በ97 በመቶ ቀንሷል። የኳታር ባለሥልጣናት ችግር እንዳለባቸው ተገንዝበዋል። የሁለተኛው ሩብ ዓመት ወጪ ከዓመት ዓመት በ23 በመቶ የቀነሰ ሲሆን፣ የሥራ ማስኬጃ ወጪዎች በ30 በመቶ ተቆርጠዋል።

ማገገም ቀላል አይሆንም። የኢራን ጥቃቶች ከፈሳሽ የተፈጥሮ ጋዝ አቅም 17 በመቶውን አውድመዋል፤ ይህም ኳታርን በዓመት $20 billion ገደማ ገቢ አሳጥቷታል፣ ይህም ለጆርጅታውን ዩኒቨርሲቲ ከሚሰጥ ስጦታ 20 እጥፍ ያህል ነው። የኳታር ባለሥልጣናት ከነዳጅ ውጪ ያሉ ምርቶች ለውጭ የሚላኩት መጠን ከፍ እያለ ነው ቢሉም፣ ይህ አጠራጣሪ ነው፤ የግሉ ዘርፍ Purchasing Managers’ Index ለተከታታይ ሰባት ወራት መኮማተር አሳይቷል። የኳታር የአክሲዮን ገበያ በ6 ዓመታት ውስጥ በታችኛው ደረጃ ተዘግቷል። ቱሪዝም መውደቁን ቀጥሏል።

እንደ አገር ኳታር ወዴትም አትሄድም። ሆኖም መሪዎቿ በእብሪት ሲያውለበልቡት የነበረው ለስላሳ ኃይል ይበንናል። በዋሽንግተን ለብዙዎች የኳታርን ገንዘብ ወይም ከዚያም አልፎ የሳዑዲ ወይም የኤሚሬትስ ገንዘብ መቀበል ሁልጊዜም የሚያበቃ ነገር ነበር፤ ሆኖም በዋሽንግተን ብዙዎች የኳታር ስጦታዎችን ከነውር ነፃ እንደሆኑ ይመለከቱ ነበር። “Qatar Force One” የለውጥ መነሻ ነጥብ ሆነ፣ የኳታርን ልግስና በሕዝብ አእምሮ ውስጥ ከሙስና ጋር ያቆራኘ ስህተት በመሆኑ። ከዋይት ሀውስ የሠራተኞች አለቃ ሱዚ ዋይልስ (Susie Wiles) እስከ ልዩ መልዕክተኛው ስቲቭ ዊትኮፍ (Steve Witkoff) ድረስ፣ የትራምፕ አስተዳደር በኳታር ግንኙነቶችና ገንዘብ ሙሉ በሙሉ ተጠልፏል።

የሴኔቱና የተወካዮች ምክር ቤቱ ቁጥጥር ሊቀያየር በሚችልበት ሁኔታ ውስጥ በዋሽንግተን የሚነሳው ጥያቄ፣ ኳታር በዴሞክራቶች ላይ ያደረገችው ኢንቨስትመንት እንዲሁ ሰፊ መሆኑ—ምናልባትም እንዲሁ ነው—እና ገንዘቡን የተቀበሉ ዴሞክራቶች ያለፈ ተጠላፊነታቸውን ለመደበቅ ይሠሩ እንደሆነ ነው። የኳታርን ስጦታዎች በይፋ ማሳየት ብዙዎችን በሕዝብ አእምሮ ውስጥ ከትራምፕ ጋር ማያያዝ አይቀርም። ከሁሉም በላይ አብዛኞቹ አሜሪካውያን ኮንግረስን ሲመለከቱ መላእክትንና አጋንንትን ሳይሆን፣ በፖለቲካው ምህዳር ሁሉ የተንሰራፋ ተንኮለኛ የራስ ጥቅም ማሳደድ ነው የሚያዩት።

የኳታር ተፅዕኖ በሲቪል ማኅበረሰብ ውስጥ ለተወሰነ ጊዜ ይቀጥላል። የሞዛ የኳታር ፋውንዴሽን ግልጽነት የጎደለው ነው፤ አሁንም በመቶ ቢሊዮኖች ዶላር ገቢ አለው፣ ይህም ተፅዕኖ ይሰጠዋል። ሆኖም ገንዘቡን መተካት አለመቻሉ፣ ከአገር ውስጥ ደረጃዎችን ለማስጠበቅ የሚቀርበው ጥያቄ ጋር ተዳምሮ፣ በዋናው የመሠረት ሀብቱ (principal) ላይ እየጨመረ የሚሄድ ጫና ያመጣል። የኳታር ጠላቶች—ከዲፕሎማቶቿ ግምት በላይም ይበዛሉ—በውኃው ውስጥ የደም ሽታ ያሸታሉ፤ እንዲሁም በ2017 በነበረው የአረብ አራትዮሽ እገዳ ወቅት እንዳደረጉት ጥቅም ለመሻት ይነሳሉ።

አሜሪካውያን ስለ ከመጠን ያለፈ የውጭ ተፅዕኖ እያንዳንዱን ጊዜ የድንጋጤ ማዕበል ያልፍባቸዋል። በ1973–74 የነዳጅ ቀውስና እገዳ ወቅት፣ ኃይለኛ የፀረ-አረብ፣ በተለይም የፀረ-ሳዑዲ ስሜት ማዕበል አሜሪካን አዳረሰ። ሳዑዲዎች በዚያ ዘመን በነበሩት የፖለቲካ ካርቱኖች ውስጥ ስለተሳሉበት መንገድ እስካሁን ቅሬታ አላቸው።

በ1980ዎቹ፣ የጃፓን ኩባንያዎች በወደቀው የአሜሪካ ኢንዱስትሪ አስከሬን ላይ እየተመገቡ፣ አሜሪካውያንን ከሥራ እያባረሩና ሠራተኞችን እንደ ማሽን እየቆጠሩ ነው የሚለው ሥጋት እያደገ ሲሄድ፣ የፀረ-ጃፓን ስሜት ማዕበል አሜሪካን አዳረሰ። እንደ ሮን ሃዋርድ “Gung Ho” ያሉ ፊልሞች ለአጭር ጊዜ ተወዳጅነት አገኙ።

በ21ኛው ክፍለ ዘመን በመጀመሪያው አሥር ወይም ሃያ ዓመታት ውስጥ፣ በተለይ የቻይና ድርጅቶች እንደ Confucius Institutes ባሉ ተቋማት አማካይነት መገናኛ ብዙኃንን፣ ዋና ዋና የሪል እስቴት ይዞታዎችንና ዩኒቨርሲቲዎችን ለመያዝ ሲጥሩ፣ በቻይና ላይ ጥርጣሬ ከፍ አለ። እንዲህ ዓይነቱ ጥርጣሬ ተገቢ ነበር፤ ሆኖም የኮንግረስ ቁጥጥርና የተፈጠረው ነውር የቻይናን መገኘት ለመመለስ አግዟል፣ ቢያንስም የቻይናን ገንዘብ መቀበል የዝና ወጪ እንዲኖረው አድርጓል።

ኳታር ከኢራን ጦርነት በደረሰባት ጫና እየተንገዳገደች፣ ተቺዎቿን በገንዘብ የመደለል አቅሟ እየቀነሰ፣ እንዲሁም በትራምፕ ዘመን ለሙስና ስላበረከተችው አስተዋጽኦ ጥያቄዎች እየጨመሩ ባሉበት ወቅት፣ ኳታር በእውነት ልታገግም ትችል እንደሆነ ወይም ዘመኗ አብቅቶ እንደሆነ የሚለው ጥያቄ አሁን ጎልቶ ቀርቧል።