የሶማሊያ ውሕደት በ1969 መፈንቅለ መንግሥት ሞቷል፤ ዋሽንግተን ለምን አሁንም ታከብረዋለች

በ21 ኦክቶበር 1969 ቀን ንጋት ሳይነጋ የሶማሊያ ወታደሮች የሞቃዲሾን የሬዲዮ ጣቢያና የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች ተቆጣጠሩ። ሜጀር ጄኔራል መሐመድ ዚያድ ባሬ የጠቅላይ ሚኒስትር መሐመድ ሐጂ ኢብራሂም ኤጋል በምርጫ የተመረጠውን አስተዳደር ከሥልጣን አስወግደው አብዮት መጀመራቸውን አወጁ። ለሶማሊላንድ ይህ አጥጋቢ በሆነ መንገድ ተግባራዊ ሳይሆን የቆየውን ሕገ መንግሥታዊ ስምምነት ማብቂያ ነበር።

ዋሽንግተን ምን እንደተከሰተ ታውቃ ነበር። መዛግብቷ ዛሬ ስለ ሶማሊያ የግዛት አንድነት ከሚወጡ መግለጫዎች ይልቅ ይበልጥ ገላጭ ታሪክ ይነግራሉ።

መፈንቅለ መንግሥቱ ከመካሄዱ 6 ቀናት በፊት ፕሬዚዳንት አብዲራሺድ ዓሊ ሸርማርኬ በላስ አኖድ ተገድለዋል። ራሳቸው የውሕደቱ ቀንደኛ አዋቂ እንደነበሩ የሚጠቀሱት ኤጋል በሥልጣን ርክክብ ዙሪያ በተነሳው ፍጥጫ ውስጥ ተያዙ። በ21 ኦክቶበር የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ ሄንሪ ኪሲንጀር ወታደሮች በምርጫ የተቋቋመውን የኤጋል መንግሥት ከሥልጣን ማስወገዳቸውን ለፕሬዚዳንት ሪቻርድ ኒክሰን አጠቃለው አብራርተዋል። የአሜሪካ ባለሥልጣናት ኤጋል ከኢትዮጵያና ከኬንያ ጋር የጀመሩት መቀራረብ እንዳይፈርስ ተጨንቀው ነበር። ስጋታቸውም አልተሳሳተም። 8 ዓመታት በኋላ ዚያድ ባሬ ኢትዮጵያን ወረሩ።

በ28 ኦክቶበር የብሔራዊ ደኅንነት ምክር ቤት ባለሥልጣን ሮጀር ሞሪስ (Roger Morris) ከወታደራዊው አስተዳደር ጋር መደበኛ ግንኙነት በጸጥታ እንዲመለስ መክረዋል። ጄኔራሎቹ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን እንደሚያከብሩ ቃል ገብተው ነበር። ሞሪስ አዲሱን መንግሥት እውቅና መንፈግ ወደ ይበልጥ ጠበኛ ፖሊሲዎች ሊገፋው ይችላል ብለው ሰግተው ነበር። ምክረ ሐሳባቸው ተግባራዊ ነበር፤ ዋሽንግተንም በዚህ ጉዳይ ብቻዋን አልነበረችም። ነገር ግን ማስታወሻው የአሜሪካ ፖሊሲ አውጪዎች ከዚያ ወዲህ ሲሸሹት የቆዩትን ጥያቄ ያስነሳል፦ ሶማሊላንድን ወደ ሪፐብሊኩ ያስገባው የፖለቲካ ስምምነት ምን ሆነ?

ሶማሊላንድ በ26 ጁን 1960 ከብሪታንያ ነፃነቷን አገኘች። በ1 ጁላይ ቀደም ሲል በጣሊያን አስተዳደር ሥር ከነበረው ግዛት ጋር በሶማሊ ሪፐብሊክ ተቀላቀለች። ለሶማሊ አንድነት የነበረው ጉጉት እውነተኛ ነበር። ብዙዎች ከብሪታንያና ከጣሊያን የወረሱትን ድንበሮች ባሻገር የሚዘልቅ ሰፊ የሶማሊ ብሔር እንዲመሠረት ዘመቻ አድርገው ነበር። ነገር ግን ሕጋዊው ሥርዓትና ሰነዳዊ ሂደቱ እንደዚያ ያህል አሳማኝ አልነበረም። ሁለቱ ምክር ቤቶች ተመሳሳይ የሆነ የውሕደት ሰነድ አላጸደቁም። የደቡቡ ምክር ቤት የራሱን ቅጂ ያጸደቀው በመርህ ደረጃ ብቻ ነበር፤ በኋላ የወጡ ሕጎችም የተፈጠሩትን የሥርዓት ጉድለቶች ለማስተካከል ሞክረዋል። የብሪታንያዊው የሕግ ምሁር ዩጂን ኮትራን (Eugene Cotran) የመሥራች ሰነዶቹን ሕጋዊ ተቀባይነት ጥያቄ አንስተዋል።

የሕዝብ ተቃውሞም ነበር። በ1961 በተካሄደው የሕገ መንግሥት ሕዝበ ውሳኔ ከተሳተፉት የሰሜኑ መራጮች አብዛኛዎቹ የቀረበውን ሕገ መንግሥት ውድቅ አድርገዋል፤ በአገር አቀፍ ደረጃ ግን አልፏል። ይህ ውጤት በራሱ ሪፐብሊኩን አላፈረሰም፤ ነገር ግን የውሕደቱ ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌዎች ተሟጋቾቹ ይገምቱት የነበረውን ያህል የስምምነት መሠረት እንዳልነበራቸው አሳይቷል።

ቢሆንም የሶማሊላንድ መሪዎች በሪፐብሊኩ ውስጥ ቆይተው መሥራታቸውን ቀጥለዋል። ኤጋል በ1967 ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው ከጎረቤቶች ጋር የተሻለ ግንኙነት ለመፍጠር ጥረት አድርገዋል። ፓርላማው ፖሊሲን ለመከራከር መንገድ ሰጥቶ ነበር። ባሬ ይህን እድል አጠፉት። ሠራዊቱ ሕገ መንግሥቱን አገደ፣ ምክር ቤቱን ፈረሰ፣ ኤጋልንም አሰረ። ከዚያ በኋላ የሰሜኑ ተሳትፎ የተመሰረተው ሶማሊላንድ በተቀላቀለችበት ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት ላይ ሳይሆን በወታደራዊ ገዥ ላይ ሆነ።

መፈንቅለ መንግሥት በራሱ የአንድ አገር ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ህልውና አያቋርጥም። አከራካሪ የሆነ የመሥራች ሰነድም የሶማሊላንድን የአሁኑን ሁኔታ አይወስንም። ቢሆንም የ1960ው ውሕደት ጥያቄ የማይነሳበት ዘላቂ የስምምነት መግለጫ ነው ብሎ መውሰድ ሠራዊቱ በ1969 የፈጸመውን ድርጊት ችላ ማለት ነው።

ከዚያም የባሰ ተከተለ። በ1988 የመንግሥት ኃይሎች በሰሜናዊ ዓማፅያን ላይ በተካሄደው ጦርነት ወቅት ሐርጌሳንና ቡራኦን በከባድ መሣሪያ ደብድበዋል። ሲቪሎች ተገድለዋል፣ ሙሉ ሰፈሮች ወድመዋል፣ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ተፈናቅለዋል። ሂዩማን ራይትስ ዎች (Human Rights Watch) የዓይን ምስክሮችን ቃል አጠቃልሎ አቅርቧል። የሰሜኑን ታማኝነት የሚጠይቀው መንግሥት በሰሜናዊ ማኅበረሰቦች ላይ ጦርነት አውጆ ነበር። ከመጀመሪያው የሽርክና ቃል ኪዳን የቀረ ነገር ቢኖር አሁን በፈራረሱ ቤቶች፣ በጅምላ መፈናቀልና በሞቃዲሾ የተከታተሉ መንግሥታት በሕግ ብቻ ሊሰርዙአቸው በማይችሉ ትዝታዎች ሥር ተቀብሯል።

ዚያድ ባሬ ከሥልጣን በወደቁ በኋላ በቡራኦ የተሰበሰቡ ተወካዮች በ18 ሜይ 1991 የሶማሊላንድ ነፃነት መመለሱን አወጁ። በጁን 1960 ለአጭር ጊዜ ተግባራዊ ሆኖ በነበረው ሉዓላዊነት ተማጽነዋል። ከዚያ በኋላ ያስመዘገቡት አፈጻጸም ያን ያህል አስደናቂ ባይሆንም ይበልጥ ወሳኝ ነበር፦ በቦራማ የተካሄደ እርቅ፣ በ2001 የጸደቀ ሕገ መንግሥትና ባለሥልጣኖች መሸነፍ እንዲችሉ ያደረጉ ምርጫዎች። በ2024 ፕሬዚዳንት ሙሴ ቢሂ አብዲ ሽንፈታቸውን ተቀብለው ከሥልጣን ለቀዋል፤ ይህም የሥልጣን ርክክብ በዓለም አቀፍ ታዛቢዎች ተመዝግቧል።

ሶማሊላንድ ሁሉንም ችግር አልፈታችም። በላስ አኖድ የተከሰተው ግጭት በሶል የሚገኙ ቅሬታዎችን አጋልጧል፣ አልፎ አልፎ የሚፈጸመው የጋዜጠኞች እስርም የዴሞክራሲ ጥያቄዋን ያዳክማል። እነዚህ ድክመቶች አስፈላጊ የሆኑት ሐርጌሳ በገነባቻቸው ተቋማት መለካት እንድትችል ስለምትጠይቅ ነው። እውቅና መስጠት ከምርመራ ነፃ መሆን ማለት አይደለም። ፈተናው የፖለቲካ ተቋማቱ ብዙ ሰሜናውያን መጀመሪያውን ውሕደት የማይቋቋሙት እንዲሆን ያደረጉትን ዘዴዎች ሳይመለሱ አለመግባባትን መቋቋም መቻላቸው ነው።

በሌላ በኩል ሞቃዲሾ በሕገ መንግሥታዊ ሥልጣን ጉዳይ ተከፋፍላ ትገኛለች። የፕሬዚዳንትና የፓርላማ የሥልጣን ዘመን ያራዘሙ የቅርብ ጊዜ ማሻሻያዎች ከተቃዋሚ ፖለቲከኞችና ከፌዴራል አባል ክልሎች ጋር ያለውን ፍጥጫ አባብሰዋል። የአፍሪካ ኅብረት የሶማሊያን የግዛት አንድነት መደገፉን ቀጥሏል፤ ሆኖም በ2005 ያካሄደው የእውነታ ማጣራት ተልዕኮ የሶማሊላንድ ዲፕሎማሲያዊ መገለል ያስከተለውን ጉዳት መኖሩን አምኗል።

ስትራቴጂያዊ እውነታዎችም ተለውጠዋል። በርበራ በኤደን ባሕረ ሰላጤ ላይ፣ በሁቲዎች ጥቃት ከሚሰጋ የመርከብ መስመር አቅራቢያ ትገኛለች። እስራኤል በዲሴምበር 2025 ሶማሊላንድን እውቅና ሰጥታለች። ሁለቱም እድገቶች የሕግ ጥያቄውን አይወስኑም፤ ነገር ግን ዋሽንግተን ለሞቃዲሾ የማመልከት ልማዷን ለመከላከል እየበለጠ አዳጋች እንዲሆን ያደርጋሉ።

ኮንግረስ መዛግብቱ የማያስቀር ያደረገውን ጥያቄ ለአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት ማቅረብ አለበት፦ ተዋዋይ ወገኖች በመሥራች ሰነዶቹ ላይ የተከራከሩበትን፣ ሕገ መንግሥቱን ወታደሮች ያጸዱትን፣ የሰሜኑ አጋርም ከ1991 ጀምሮ ራሱን ለብቻው ሲያስተዳድር የቆየበትን ውሕደት አሁን የሚያስቀጥለው ምን ዓይነት ሕጋዊና ፖለቲካዊ መሠረት ነው? የመሥሪያ ቤቱ መዛግብት ሶማሊላንድ በጁን 1960 ነፃ እንደነበረችና የአሜሪካ እንኳን ደስ አለሽ መልእክት እንደደረሳት ያረጋግጣሉ፤ ሆኖም ዋሽንግተን መደበኛ እውቅና አልሰጠችም።

ይህ ጥያቄ አሁን ከሶማሊያ ባሻገር የሚዘልቅ ተጽዕኖ አለው። አሜሪካ የሁቲዎች ጥቃት የመርከብ መጓጓዣን በሚያሰጋበትና ተቀናቃኝ ኃይሎች ተጽዕኖ ለማሳደር በሚሻቀዱበት በኤደን ባሕረ ሰላጤ ዳርቻ አስተማማኝ አጋሮች ያስፈልጓታል። ኮንግረስ አስተዳደሩ የሶማሊላንድን ጥያቄ በሕጋዊና በታሪካዊ ይዘቱ እንዲመዝን፣ ከሐርጌሳ ጋር ቀጥተኛ የፀጥታ ትብብር እንዲመረምር፣ እንዲሁም ሞቃዲሾ በሁለቱም ላይ ያላትን ተግባራዊ የቬቶ ሥልጣን እንደገና እንዲያጤን ሊገፋፋው ይገባል። ዋሽንግተን ዚያድ ባሬ ያጠፉትን ነገር በጥቂት ቀናት ውስጥ ተረድታ ነበር። በቀዝቃዛው ጦርነት ወቅት የተወሰደ ውሳኔ 57 ዓመታት በኋላ የአሜሪካን የቀይ ባሕር ምርጫዎች ሊወስን አይገባም።