በ9/11 መታሰቢያ ዋዜማ፡ ዛልማይ ኻሊልዛድ ታሊባንን እንዳጠናከረ ዋሽንግተን ትቀበል ይሆን

አሜሪካውያን በ2026 የአገራቸውን 250ኛ ዓመት መታሰቢያ ብቻ ሳይሆን፣ ሁለት የጨለማ መታሰቢያ ቀናትንም ይዘክራሉ፤ እነሱም ከ11 ሴፕቴምበር 2001 የአልቃይዳ ጥቃቶች 25 ዓመታት መሙላታቸውና አሜሪካ ከካቡል ከወጣችበት እና ታሊባን ወደ ሥልጣን ከተመለሰበት ጊዜ 5 ዓመታት መሆናቸው ነው።

ዋሽንግተን ከሁለቱም ክስተቶች አንዱንም በስትራቴጂያዊ ግንዛቤዋ ውስጥ አልገባችም። በ9/11 መታሰቢያዎች ዙሪያ የሚነሱ ውዝግቦችና አፍጋኒስታንን ማን አጣ በሚለው ላይ የሚቀጥሉ እርስ በርስ ክሶች፣ አስከፊ ክስተቶችን የምታስታውስ ነገር ግን ከእነሱ ጋር በእውነት ተጋፍጣ ያልተገናኘች አገር መሆኗን ያሳያሉ።

ከአፍጋኒስታን አንጻር ሲታይ፣ ለዚህ ውህብ አንድ ማብራሪያ ጎልቶ ይታያል፦ አሜሪካ እስከ አሁን ድረስ ስለ ታሊባን የተረጋጋ፣ ወጥና የተደራጀ ግንዛቤ የላትም።

ታሊባን በአሜሪካውያን አእምሮ ውስጥ እንግዳ በሆነ ተለዋዋጭ ቦታ ላይ ይኖራል። ባለፉት 25 ዓመታት የአሜሪካ መንግሥት ቡድኑን በተለዋዋጭ መንገድ እንደ አሸባሪ ቡድን፣ እንደ አማፂ ኃይል፣ እንደ ሕጋዊ የፖለቲካ ተዋናይ፣ እንደ ዲፕሎማሲያዊ አጋር፣ እንደ ፀረ-ሽብር አጋር እና በመጨረሻም እንደ አፍጋኒስታን ዴፋክቶ ገዢ ሲፈርጀው ቆይቷል።

በዚህ አያዎ መሀል አንድ ሰው ይቆማል፤ አምባሳደር ዛልማይ ኻሊልዛድ። ሦስት የተለያዩ ቅጽበታዊ ምስሎች የአሜሪካን የአፍጋኒስታን አጣብቂኝ ከንቱነት ያሳያሉ።

የመጀመሪያው በ16 ኦገስት 2021 ተከሰተ። ታሊባን ወደ ከተማዋ በገባበት ጊዜ እኔ በሐሚድ ካርዛይ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ ማኮብኮቢያ ላይ ተቸግሬ ነበር። በጄኔራል ኤች.አር. ማክማስተር (H.R. McMaster) እገዛ በኔቶ ቁጥጥር ሥር ወደነበረው የአውሮፕላን ማረፊያው ክፍል ገባሁ። ከዚያ ስፍራ ሆኜ ያልተለመደና ህልም የሚመስል ትዕይንት ተከሰተ፦ የታጠቁ የታሊባን ፒክአፕ መኪኖች እልልታ የሚያሰሙ ታጣቂዎችን ጭነው ከአንድ አቅጣጫ ወደ ካቡል ሲገቡ፣ ከሌላ አቅጣጫ ደግሞ ግዙፍ የአሜሪካ ወታደራዊ ጭነት አውሮፕላኖች አርፈው የአሜሪካ ወታደሮችን ያወርዱ ነበር። ጦርነቱ አብቅቶ ነበር፤ ሆኖም አሸናፊዎቹና ተሸናፊዎቹ በአንድ ጊዜ ይደርሱ ነበር፤ የአሜሪካ ኃይሎችም አሜሪካ ለሁለት አሥርት ዓመታት የገነባችውን የፖለቲካ ሥርዓት ለመከላከል ሳይሆን፣ ዜጎቿንና ጥቂት የአፍጋኒስታን አጋሮችን ለማስወጣት ነበር የተሰማሩት።

ሁለተኛው አያዎ ከወጣች በኋላ በተፈጠረው የገንዘብ እንቅስቃሴ ምድረ በዳ ውስጥ ተገለጠ። ዛሬ የአሜሪካ ባንኮች የአፍጋኒስታን የፋይናንስ ተቋማት አንድ ተራ የገንዘብ ዝውውር ከታሊባን ወይም ከሐቃኒ ኔትወርክ (Haqqani Network) ጋር ቀጥተኛም ሆነ ቀጥተኛ ያልሆነ ግንኙነት እንደሌለው እንዲያረጋግጡ ይጠይቃሉ፤ ሆኖም ዋሽንግተን የታሊባን ቢሮክራቶች ከሞላ ጎደል ሁሉንም የንግድ ሥርዓት በሚያስተዳድሩበት አፍጋኒስታን ውስጥ በቢሊዮኖች የሚቆጠር ዶላር አፍስሳለች። የአሜሪካ ግምጃ ቤት እርምጃዎቹ ሰብዓዊ ዓላማ ያላቸውና ረሃብን ለመከላከል የታሰቡ መሆናቸውን ያብራራል፤ ሆኖም ከንቱነቱ አልቀረም። ኮንግረስ ሥርዓቱን የሚያጠናክሩ መንገዶችን ለመዝጋት ሊሞክር ይችላል፤ ነገር ግን በኮንግረስ ውስጥ ያሉ የታሊባን አቀንቃኞች ያደረጉት ተቃውሞ እነዚህን የሕግ አውጪ ጥረቶች አደናቅፏል።

ሦስተኛው ትዕይንት በ7 ሴፕቴምበር 2026 በካቡል ተከሰተ። በተባበሩት መንግሥታት የማዕቀብ ዝርዝር ውስጥ የሚገኙ ሦስት ባለሥልጣናትን ጨምሮ የታሊባን ባለሥልጣናት ከሳዑዲ ዓረቢያው ዴልታ ኢንተርናሽናል ኢነርጂ (Delta International Energy) ጋር የ200 ሚሊዮን ዶላር የኢነርጂ ማውጣት ስምምነት በይፋ ተፈራረሙ። የ25 ዓመቱ ውል በኩሽክ-ቲርፑል ተፋሰስ ውስጥ በሚገኙ 7 ብሎኮች ላይ የሃይድሮካርቦን ፍለጋን ይሸፍናል። ዛልማይ ኻሊልዛድ የፊርማ ሥነ ሥርዓቱን ተቆጣጥሮ፣ በዝግ በሮች ውስጥ አመቻችቶታል የተባለውን ስምምነት በደስታ ተቀብሏል።

ታሪክ ይደገማል። ሳዑዲ ዓረቢያ ከ9/11 በፊት የነበረውን የመጀመሪያውን የታሊባን ሥርዓት ዕውቅና ከሰጡ 3 አገራት አንዷ ነበረች። ከአሥርት ዓመታት በፊት፣ በጆርጅ ደብሊው ቡሽ፣ በዶናልድ ትራምፕ እና በጆ ባይደን አስተዳደሮች ከመሾሙ በፊት፣ ኻሊልዛድ የዩኖካል (Unocal) ኩባንያ በአፍጋኒስታን በኩል የኢነርጂ ኮሪደር ለመገንባት ያደረገው ከፍተኛ ዋጋ ያለው ጥረት አካል በመሆን ታሊባን ዕውቅና እንዲያገኝ ሎቢ ሲያደርግ ነበር።

የሳዑዲ-ታሊባን ስምምነት በመጀመሪያ ደረጃ በሳዑዲ ዓረቢያ ልዑል አልጋ ወራሽ መሐመድ ቢን ሰልማን ወጥነት ላይ ጥያቄዎችን ያስነሳል። እርሱ ቪዥን 2030ን እንደ ዘመናዊነት መርሐ ግብር ያቀርባል፤ የመንግሥቱንም የወደፊት ዕጣ ፈንታ በመካከለኛ እስልምና፣ በኢኮኖሚ ብዝኃነት፣ በማኅበራዊ ነፃነት እና አካታች በሆነ ዓለም አቀፍ ውህደት ዙሪያ ይቀርጻል፤ ሆኖም ታዋቂ የሳዑዲ ተቋም ለአክራሪ ሥርዓት በሚሊዮኖች የሚቆጠር ገንዘብ እንዲያስገባ አረንጓዴ መብራት ሰጥቷል። ሁለተኛ፣ የኻሊልዛድ የማያቋርጥ የንግድ ተኮርነትና ለታሊባን ያለው ታጋሽነት፣ እርሱ በአምባሳደርነትና በልዩ መልዕክተኝነት በመንግሥት ውስጥ ያሳለፈውን ጊዜ የአሜሪካን ጥቅም ለማስከበር ይሁን ወይስ የራሱን ለማሳደድ እንደተጠቀመበት ጥያቄ ያስነሳል።

ኻሊልዛድ የአሜሪካ የአፍጋኒስታን ውድቀት ብቸኛው አርክቴክት አይደለም። አራት ተከታታይ የአሜሪካ ፕሬዚዳንቶች፣ ፔንታጎን፣ ማዕከላዊ የስለላ ድርጅት (CIA)፣ ምላሽ ሰጪ ብቻ የሆነ ኮንግረስ፣ በኢስላማባድ፣ በቴህራንና በሞስኮ ያሉ የቀጣናው ተዋናዮች እንዲሁም የአፍጋኒስታን የፖለቲካ ልሂቃን ጥልቅ ሙስና ሁሉም ለአፍጋኒስታን ውድቀት አስተዋጽኦ አድርገዋል። ሆኖም ኻሊልዛድ የባህል ቅርበትን፣ የልሂቃን ተደራሽነትን እና ዲፕሎማሲያዊ ሰፊ እጅን አጣምሮ ይዞ ነበር። በመዛሪ-ሻሪፍ ከፓሽቱን ቤተሰብ የተወለደው፣ በቺካጎ ዩኒቨርሲቲ የተማረውና ወደ ከፍተኛው የአሜሪካ ሥልጣን ኮሪደሮች ያደገው ኻሊልዛድ፣ የትውልድ አገሩን ውስብስብ ጎሳዊ፣ ነገዳዊና ፖለቲካዊ ተለዋዋጭነት እየዳሰሰ በተመሳሳይ ጊዜ የዋሽንግተንን ስትራቴጂያዊ ቋንቋ አቀላጥፎ የመናገር ብርቅዬ ችሎታ ነበረው።

ዳራው ግንዛቤ ሰጥቶታል፤ ሆኖም ብዝኃ-ጎሳዊ ሚዛን የመንግሥት ህልውና ዋስትና በሆነባት አገር ውስጥ ኻሊልዛድ የፓሽቱን የፖለቲካ የበላይነትን ደገፈ። ከ9/11 በኋላ በተፈጠረው ክፍተት ኻሊልዛድ ራሱን የአሜሪካ ብቸኛ የአፍጋኒስታን ተርጓሚ አድርጎ አቆመ። ያገለገላቸው ፕሬዚዳንቶችና የውጭ ጉዳይ ጸሐፊዎች የእርሱን ድብቅ ዓላማዎችና አጀንዳዎች አልተገነዘቡም።

በ2001 የቦን ጉባኤ ላይ በመጀመሪያ ይህን ሥፍራ ተጠቅሟል። ከታሊባን በኋላ መንግሥት የመቅረጽ ኃላፊነት የተሰጣቸው ተወካዮች የተለያዩ የአስተዳደር ሞዴሎችን መዝነው ነበር፤ ከእነዚህም መካከል በንጉሥ ዛሂር ሻህ ሥር የሚመራ ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊ ሥርዓት ወይም ያልተማከለ የፓርላማ ሥርዓት ይገኙበታል። ኻሊልዛድ ውጤቱን ወደ ማዕከላዊ የፕሬዚዳንታዊ አስፈጻሚ አመራ። ምክንያቱ ሊገባ የሚችል ነበር፤ አፍጋኒስታን አገሪቱን አንድ ለማድረግ ጠንካራ ማዕከላዊ ሥልጣን ያስፈልጋት ነበር፤ ኻሊልዛድ ራሱ አገሪቱን ለመምራት ያስብ እንደነበር ተብሎ በሚነገርበት ወቅት፣ ብሔራዊ ተቀባይነት ያተረፉትን ዛሂር ሻህን ለማግለል ሠርቷል።

ዋሽንግተን ዴሞክራሲያዊ ተቋማትን ሳይገነባ አሮጌ የጦር አበጋዞችን ወደዚህ ማዕከላዊ ሥርዓት በማስገባቷ የቡድናዊ ሙስናን ተቋማዊ አደረገች፤ ይህም ታሊባን ራሱን ለተበላሸው የፖለቲካ መደብ ብቸኛው ተግሣጽ ያለው አማራጭ አድርጎ እንዲያቀርብ አስችሎታል። ፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕ በ2018 ኻሊልዛድን የአፍጋኒስታን ዕርቅ ልዩ ተወካይ አድርገው በሾሙበት ጊዜ፣ ተልዕኮው ከእንግዲህ መንግሥት መገንባት ሳይሆን፣ መውጫ መንገድ መቀየስ ነበር። ይህን ለማስፈጸም ኻሊልዛድ ባለብዙ ግንባር ዲፕሎማሲያዊ ጨዋታ ውስጥ ገባ። ለዋሽንግተን ክብር ያለው፣ በድርድር የተገኘ መውጣትን ቃል ገባ፤ ለታሊባን ደግሞ የአሜሪካ ኃይሎች የሚወጡበትን የጊዜ ሰሌዳና የአፍጋኒስታን የወደፊት ገዢ ሆኖ የመውጣት ዕድል አቀረበ። ፕሬዚዳንት አሽራፍ ጋኒን ደግሞ ለኻሊልዛድ ታሊባን-ተኮር የሰላም ራዕይ እንቅፋት አድርጎ ይመለከተው ነበር።

ዋሽንግተን በፌብሩዋሪ 2020 የዶሃ ስምምነትን በቀጥታ ከታሊባን ጋር በመፈረም፣ የአፍጋኒስታንን መንግሥት ከዋና ድርድሮች በማግለል አጋሯን አዳከመች። ታሊባን ለአፍጋኒስታን መንግሥት ትርጉም ያለው ስምምነት ሳያደርግ የጠየቀውን ነገር — የአሜሪካ ወታደሮች መውጣትን — አገኘ። ይህም የመጀመሪያው የታሊባን ቴክኒክ ካቡል ከመድረሱ በፊት የሪፐብሊኩን የመቋቋም አቅም ሰባበረው። ባይደን በመጨረሻ የኻሊልዛድን ምክትል ቶማስ ዌስትን (Thomas West) የኻሊልዛድ ተተኪ ልዩ ተወካይ አድርገው ቢያሳድጉትም፣ ባይደንና የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪው ጄክ ሱሊቫን የኻሊልዛድን ስትራቴጂ ለማስተካከል ሳይሆን ቀጣይነቱን መጠበቅ ነበር የፈለጉት።

በአጭሩ፣ አሜሪካ ታሊባንን ለማለዘብ ተስፋ በማድረግ ተደራደረች፤ ታሊባን ግን ዋና ርዕዮተ ዓለሙን ሳይቀይር ሙሉ ቁጥጥር ለማግኘት ተደራደረ። ኻሊልዛድ ታሊባን የወሰደውን አቅጣጫ ያውቅ ነበር፤ ሆኖም ከቡድኑ ጋር የንግድ ዕድሎችን ከመከታተሉ በፊት ከእነርሱ ጋር የራሱን ግንኙነቶች ማዳበርን አስቀደመ።