የኢራቁ አሊ አል-ዛይዲ የአዲል አብዱል-መህዲን ስህተቶች እየደገሙ ነው?

በኢራቅ የሚካሄዱት ምርጫዎች እውነተኛ ናቸው። ፖለቲከኞችም ሆኑ ተራ ዜጎች ወደ ምርጫ ጣቢያ ሲያመሩ አዲሱ ጠቅላይ ሚኒስትር ማን እንደሚሆን ምንም ዓይነት ግምት የሌላቸው ምናልባትም ብቸኛዋ የአረብ አገር ይህቺው ናት። የመንግሥት መሪን መምረጥ ግን በኢራቅ የፖለቲካ ፓርቲዎችና ብዙውን ጊዜ ባልተመረጡ ጉምቱ መሪዎቻቸው መካከል ለወራት የሚቆይ ድርድር የሚጠይቅ ሂደት ነው።

የሺዓ ፖለቲካ ስብስብና ከፍተኛ ድምፅ ያገኘው Coordination Framework፣ የበለጠ የሚታወቁ ዕጩዎችን በሚደግፉ አንጃዎች መካከል ከተፈጠረው መቋጫ የሌለው አለመግባባት በኋላ፣ አሊ አል-ዛይዲን “የጋራ መግባባት ዕጩ” ብሎ ከሰየመ ወዲህ ወደ ስድስት ወር ተጠግቷል። ፕሬዚዳንት ኒዛር አሚዲ በሕገ መንግሥቱ የተቀመጠው የጊዜ ገደብ ሊያልፍ ጥቂት ቀርቶት በዚያው ምሽት ሰይመዋቸዋል።

የአሜሪካ ኃይሎች በባግዳድ ላይ “shock and awe” የተሰኘውን ጥቃት አድርሰው የሳዳም ሁሴንን የሩብ ምዕተ ዓመት አገዛዝ ሲያስወግዱ አል-ዛይዲ 16 ዓመታቸው ብቻ ነበር። ከኢራቃውያን 52 በመቶ የተወለዱት ሳዳም ከወደቀ በኋላ ሲሆን፣ እንደ አል-ዛይዲ ያሉ ሌሎች በርካቶችም ያደጉት በአዲሱ ሥርዓት ሥር ነው። አል-ዛይዲ ብልኀተኛ ነበሩ፤ የፖለቲካ ግንኙነቶችን ገነቡ፤ በብልሃት ተንቀሳቀሱ፤ የጥቅም ማከፋፈል ጨዋታውንም ተጫወቱ። ኢራቅ በቅርቡ የታዩ መሻሻሎች ቢኖሩም አሁንም በዓለም ላይ ከፍተኛ ሙስና ካለባቸው አገሮች መካከል ትገኛለች።

አንዳንድ የሱኒ አረብ ነጋዴዎች በሳዳም ዘመን እንደበለጸጉና በርካታ የኩርድ ነጋዴዎች ኑሯቸውንና ኮንትራቶቻቸውን ለኩርዲስታን ዴሞክራሲያዊ ፓርቲ መሪ መሱድ ባርዛኒ የጥቅም ማከፋፈል ዕዳ እንዳለባቸው ሁሉ፣ አል-ዛይዲም ከሺዓ አዲስ ሀብታሞች መካከል እጅግ የተሳካላቸው ነበሩ።

15 ኩባንያዎችን ያቀፈው የአል-ኡዋይስ ግሩፕ (Al-Oweis Group) ባለቤትና ኃላፊ ነበሩ፤ እንዲሁም ለመንግሥት የራሽን ካርድ ሥርዓት ምግብ የማቅረብ ፕሮግራሙና ለኢራቅ ጦር የምግብ አገልግሎት የማቅረብ ሥራ ተቋራጭ ነበሩ። በርካታ የፓርላማ አባላት ይህንንና በ2016 የመሠረቱትን አል-ጀኑብ እስላማዊ ባንክ (Al-Janoob Islamic Bank) በሙስና ከሰዋል። በተጨማሪም በ2017 የተመሠረተውና በግብርና፣ በሪል እስቴት፣ በባንክ፣ በመረጃ ቴክኖሎጂ፣ በመገናኛ ብዙኃን፣ በሎጂስቲክስና በፀሐይ ኃይል ዘርፎች ተሰማርቶ የነበረው አል-ዋጣኒያ፣ ብሔራዊ ሆልዲንግ ኩባንያ ሊቀ መንበር ነበሩ፤ በተዓዉን ሃይፐርማርኬቶችና በነዳጅ አገልግሎቶች ዘርፍም ሌሎች ጥቅሞች ነበሯቸው። የአል-ሻዕብ ዩኒቨርሲቲና የኢሽታር ሜዲካል ኢንስቲትዩት ቦርዶችን ይመሩ ነበር።

ከአል-ዛይዲ ሹመት ጀርባ የነበረው ሐሳብ ለኢራቅ ፖለቲካ አዲስ ገጽታና የበለጠ ተግባራዊ አካሄድ ሊያመጡ ይችላሉ የሚል ነበር። ኋይት ሐውስ በሁለት ምክንያቶች ደገፋቸው፦ አንደኛ፣ የኢራቅን ሉዓላዊነት ለግል ጥቅማቸው ሲሉ ደጋግመው ለኢራን የሸጡት ሙሰኛውና ሴክታሪያኑ የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር ኑሪ አል-ማሊኪ አልነበሩም፤ ሁለተኛ፣ አል-ዛይዲ በኢራን የሚደገፉ ታጣቂ ቡድኖችን ትጥቅ የማስፈታቱን ጉዳይ በቁም ነገር እንደሚይዙት ቃል ገብተው ነበር። ይህንንም ቃል አል-ዛይዲ ከፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕ ጋር በኋይት ሐውስ በሰጡት ጋዜጣዊ መግለጫ ላይ ደግመውታል፦ “የማንኛውም አንጃ መኖር ምንም ዓይነት አስፈላጊነት የለውም። … ከመንግሥት ቁጥጥር ውጪ ማንኛውም አካል ትጥቅ እንዲይዝ ፈጽሞ አንቀበልም።”

ይህ ምኞታዊ አስተሳሰብ ነበር። አል-ዛይዲ በCoordination Framework ስብሰባ ውስጥ የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር መሐመድ ሺዓ አል-ሱዳኒ ምርጫ ሊሆኑ ይችላሉ፤ ሆኖም አል-ዛይዲ የፖለቲካ ዕድገታቸውንም ሆነ ሀብታቸውን ያገኙት በማሊኪ አማካኝነት ነው። እንደ ቀደሙት ሁሉ አል-ዛይዲም ለአሜሪካው ፕሬዚዳንት መስማት የሚፈልጉትን ነገሩና በተቃራኒው ሠሩ። ትራምፕ ከኢራን ጋር የደረሱበት የመግባቢያ ሰነድ (Memorandum of Understanding) በአል-ዛይዲ ላይ የነበረውን ጫና ከማቃለሉም በላይ፣ ማሊኪንና እንደ ሃዲ አል-አሚሪ፣ ቃይስ አል-ኻዝአሊና ቁባድ ጣላባኒ ያሉ ሌሎች የኢራን ወኪል መሪዎችን የአሜሪካን ጫና አሸንፈው መዝለቅ እንደሚችሉ አሳመናቸው።

አል-ዛይዲ የበድር ኮር (Badr Corps)፣ Kataib Hezbollah እና Asa’ib Ahl al-Haq ለመግታት የገቡትን ቃል ከመተግበር ከመቆጠባቸውም በላይ፣ ጽሕፈት ቤታቸው አዳዲስ የኢራን መግቢያ መንገዶችን ለማመቻቸት እየጣረ ነው።

ለምሳሌ የአማካሪ ኮሚሽኑ ሊቀ መንበርና በInternet Governance Forum Iraq የአል-ዛይዲ ተወካይ የሆኑት ዩሱፍ ኸለፍ ዩሱፍ፣ ለSupercell፣ Enkidu እና TeleCore የተሰጡ ኮንትራቶችን ለመሰረዝ ተንቀሳቅሰዋል፤ እነዚህ ኩባንያዎች በጋራ በቻይና ክፍሎች ወይም እንደ ScopeSky ወይም EarthLink Telecommunications ባሉ የኢራን የንግድ ወኪሎች ያልተበከለውን ብቸኛውን የኢራቅ የመገናኛ መረብ እየገነቡ ናቸው (ከአሜሪካው ኩባንያ EarthLink LLC ጋር ግንኙነት የለውም)።

አደጋው የአል-ዛይዲ ውጤታማ አለመሆን ወይም ሆን ተብሎ የሚፈጸም ማታለል ብቻ አይደለም፤ በባግዳድ እየጨመረ የመጣው የኢራን ተጽዕኖም ብቻ አይደለም። አል-ዛይዲ ራሳቸውን ለማሊኪ ዝሙት አዳሪ አድርገው ለማቅረብ ያላቸው ፈቃደኝነት አሁን መላዋን ኢራቅ አደጋ ላይ ጥሏል።

በ2018 የበጋ ወቅት የተበከለ ውሃ 100,000 ሰዎችን ወደ ሆስፒታል ከላከና በሺዎች የሚቆጠሩ ሌሎችን ካሳመመ በኋላ በባስራ ሰልፎች ተቀሰቀሱ። በርካታ አሜሪካውያን ሺዓዎችን የኢራን ወኪሎች አድርገው ቢስሉም፣ ብዙ የኢራቅ ሺዓዎች ኢራንን ይጠላሉ። ተቃውሞዎቹ የኢራን ቆንስላ በእሳት በመቃጠል ተቋጩ።

በኦክቶበር 2018፣ ምርጫው ከተካሄደ ከአምስት ወራት በኋላ አዲል አብዱል-መህዲ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው ብቅ አሉ። አብዱል-መህዲ የሚታወቁ ሰው ነበሩ፤ ዕድሜያቸው 76 ሲሆን የነዳጅ ሚኒስትር፣ የገንዘብ ሚኒስትርና ምክትል ፕሬዚዳንት ሆነው አገልግለዋል። የሥርዓቱ ፍጹም ውስጠኛ ሰው በመሆናቸው ኢራቃውያን ብዙም የሽርሽር ጊዜ አልሰጧቸውም።

ኢራቅ የተማረ ሕዝብ አላት፤ ሆኖም ዩኒቨርሲቲዎቿ መንግሥትና የግሉ ዘርፍ ጠቃሚ የሥራ ዕድል ሊሰጧቸው ከሚችሉት በላይ ተመራቂዎችን ያፈራሉ። በሴፕቴምበር 2019 ሥራ አጥ ተመራቂዎች የተቀመጡበት ተቃውሞ ሲያደርጉ የፀጥታ ኃይሎች በውሃ መድፍ መለሱባቸው። ከዚያም አብዱል-መህዲ ሕዝባዊ ተቀባይነት የነበራቸውን ፀረ-እስላሚክ ስቴት (ISIS) አዛዥ ሌተና ጄኔራል አብዱል-ወሃብ አል-ሳዲን ከሥራ አባረሩ። ቁጣው ጣራ ነክቶ በኦክቶበር 1 ቀን ወጣት ሺዓዎች “ኑሪድ ወጠን” (“አገር እንፈልጋለን”) በሚል መፈክር በባግዳድና በመላው ደቡብ ኢራቅ ሰልፎችን አካሄዱ። እንቅስቃሴው የተደላደሉትን የሺዓ ሃይማኖታዊ ፓርቲዎች እንደ ሙሰኛ፣ ሰፊውን የፖለቲካ ሥርዓት ደግሞ ሕዝብን ከውክልናና ከድምፅ መብቱ የሚያገል አድርጎ በመቁጠር ውድቅ አደረገው፤ ምክንያቱም የፓርቲ አለቆች የመደራደር ፖለቲካ የሕዝብን ፈቃድ እየበለጠ ስለነበር ነው። እንቅስቃሴው በኢራቅና በሌቫንት አረብኛ ኦክቶበር ማለት በሆነው ቃል ተሽሪን (Tishreen) በሚል ስም ታወቀ።

ምላሹ አረመኔያዊ ነበር። በኢራን የሚደገፉ የፀጥታ ኃይሎች በሕዝቡ ላይ በቀጥታ ጥይት ተኩሰዋል፤ አብዱል-መህዲም ኢንተርኔት አቋርጠዋል። ታጣቂ ቡድኖች አክቲቪስቶችን አግተዋል። የኢራን የቁድስ ኃይል አዛዥ ቃሲም ሱለይማኒ የማፈኛ ዘመቻውን ለማስተባበር ወደ ባግዳድ በረው እንደነበር ተዘግቧል። ተቃዋሚዎች በከርባላና በነጀፍ የሚገኙ የኢራን ቆንስላዎችን አጠቁ። በኖቬምበር 28 የፀጥታ ኃይሎች በናሲሪያ በርካታ ደርዘኖች የሚቆጠሩ ተቃዋሚዎችን በጥይት ገደሉ። በማግስቱ ታላቁ አያቶላህ አሊ አል-ሲስታኒ በዓርብ ስብከታቸው ፓርላማው ለመንግሥቱ የሰጠውን ድጋፍ እንዲያጤነው አሳሰቡ፤ አብዱል-መህዲም ሥልጣን መልቀቃቸውን አስታወቁ። ሆኖም የቀድሞ የሲቪል ማኅበረሰብ አክቲቪስት እና በኋላ የደኅንነት ኃላፊ የሆኑት ሙስጠፋ አል-ካዲሚ ሥልጣን እስከተረከቡበት እስከ ሜይ 2020 ድረስ በሥልጣን ላይ ቆይተዋል።

አል-ካዲሚ አክቲቪስቶችን አሳዘኑ። የሕዝብ ልብ የሚማርክ ባሕርይ አልነበራቸውም፤ ጽሕፈት ቤታቸው ሙሰኛ ነበር፤ ጸጥታ ለማግኘት ሲሉም ለኢራን መግቢያ ሰጥተዋል። ብዙ ማሻሻያ አላስመዘገቡም። ከሕዝቡ ይልቅ ማሊኪን በማስቀደም አል-ዛይዲም በተመሳሳይ ሁኔታ ኢራቃውያንን እያሳዘኑ ነው። አደጋው የማሻሻያ ተስፋን አንዴ ተቀብለው ስለነበር የኢራቅ ተቃዋሚዎች ዳግመኛ እንደማይታለሉ ነው። አዲስ የተሽሪን እንቅስቃሴ ቢቀሰቀስ ተቃዋሚዎቹ መላውን ሥርዓት ኢላማ ያደርጋሉ፤ ይህም የኢራቅን መፈራረስና የጎረቤት አገሮችን ጣልቃ ገብነት አደጋ ላይ ሊጥል ይችላል።

በመሠረቱ ይህ እሳታማ ሁኔታ ይሆናል። አሁን ያለው ጥያቄ አል-ዛይዲ እየዋሹት እያለና ለእሳት አቀጣጣዮቹ ቤንዚን በመሸጥ እያተረፉ ሳሉ ትራምፕ ዝም ብለው ይመለከታሉ ወይ የሚለው ነው።