በባሕረ ሰላጤው የአረብ አገራት የሠራተኛ ማሻሻያ እውን ነውን?

በባሕረ ሰላጤ የሚገኙ የአረብ አገራት ኢኮኖሚያቸውን ለማብዛት፣ መሠረተ ልማትን ለማሳደግና ዓለም አቀፍ ኢንቨስትመንትን ለማስፋፋት በቢሊዮኖች ዶላር እያፈሰሱ ነው። ቢሆንም ይህ ለውጥ በአብዛኛው አካላዊ፣ ፋይናንሳዊና ማኅበራዊ ዋጋውን ከመጠን በላይ በሚሸከሙ የስደተኛ ሠራተኞች ላይ የተደገፈ ሆኖ ቀጥሏል። የባሕረ ሰላጤ የትብብር ምክር ቤት አባል አገራት እያንዳንዳቸው የውጭ ሠራተኛ ሕጋዊ ሁኔታን ከአገር ውስጥ ስፖንሰር ጋር የሚያስተሳስረውን የካፋላ ሥርዓት አሻሽለዋል፤ ነገር ግን ስደተኞች የሚገጥማቸው ችግር ከዚህ የጠለቀ ነው። የስደተኛ የሥራ ገበያ የቅጥር ዕዳን፣ የመኖሪያ ወጪዎችንና የአስተዳደር ክፍያዎችን አስቀድሞም ከቤተሰብ መለያየት፣ የጤና አደጋና የሥራ ዋስትና እጦት ለተጋለጡ ሠራተኞች ላይ የሚያሸጋግር ሲሆን፣ የልማቱ ጥቅም ግን በኤሊት ዘንድ ይከማቻል።

ባለፉት አሥር ዓመታት አገራቱ የደመወዝ ጥበቃ ሥርዓቶችን፣ የሥራ ሰዓት ገደቦችን፣ የሙያ ደኅንነት ድንጋጌዎችንና ሥራን ለመቀየር ወይም አገር ለቆ ለመውጣት የሚያስችሉ ሕጋዊ አሠራሮችን ጨምሮ የሥራ ሕግ ማሻሻያዎችን አስተዋውቀዋል። ቢሆንም ሕጎች መኖራቸው ብቻ ሁልጊዜ በተግባር ይሠራሉ ማለት አይደለም። ጥያቄዎቹ እነዚህ ናቸው፦ ዝቅተኛ ደመወዝ የሚከፈላቸው የስደተኛ ሠራተኞች መብታቸውን ለመጠቀም ሲሞክሩ ምን ይከሰታል? ያልተከፈላቸውን ደመወዝ በፍጥነት ማስመለስ ይችላሉ? ሕጋዊ ሁኔታቸውን ወይም ገቢያቸውን ሳያጡ በደል ከሚፈጽም አሠሪ መለየት ይችላሉ? አዲስ የአስተዳደር ወጪ ሳይጫንባቸው ሥራ መቀየር ይችላሉ? አሠሪው ያቀረበው መኖሪያ ቤት ከተወሰደባቸው ሌላ መጠለያ ለመከራየት አቅም አላቸው? እንዲሁም አንድ ሠራተኛ ለዓመታት በሙያው ለአደጋ ከተጋለጠ በኋላ ሲታመም ወይም የአካል ጉዳት ሲደርስበት፣ በተለይም ችግሮቹ ቅጥሩ ካበቃ በኋላ ሲታዩ፣ ምን ይሆናል?

በርካታ የስደተኛ ሠራተኞች ቀደም ብለው የሚገጥማቸው ወጪ አለ። የቅጥር ደላሎች ከፍተኛ ገንዘብ ሊያስከፍሉ ስለሚችሉ፣ አንዳንድ ሠራተኞች የመጀመሪያ ደመወዛቸውን ከማግኘታቸው በፊትም በዕዳ ውስጥ ይገባሉ። ሕጎች ከሠራተኞች የቅጥር ክፍያ መሰብሰብን ሊከለክሉ ይችላሉ፤ ነገር ግን ሠራተኞቹ ሕገወጥ ክፍያዎችን ለመቃወም የሚያስፈልጋቸው የመደራደር አቅምም ሆነ መረጃ የላቸውም። ወደ መዳረሻ አገር ሲደርሱም ቪዛ፣ የነዋሪነት ሰነድ፣ የሕክምና ምርመራ፣ ትራንስፖርት፣ መኖሪያና ሌሎች መስፈርቶች በሠራተኞቹ ላይ ወጪ ሊፈጥሩ ይችላሉ፤ በተለይም አሠሪዎች የመቀጠር መግቢያ ወጪዎችን ወደ ሠራተኛው ሲያሸጋግሩ። አንድ ሠራተኛ በወረቀት ላይ ጥሩ የሚመስል ደመወዝ ሊያገኝ ይችላል፤ ነገር ግን ከስደት ጋር የተያያዙ ወጪዎች፣ የዕዳ ክፍያና ለቤተሰብ የሚላክ ገንዘብ ከተቀነሰ በኋላ በእጁ የሚቀረው እጅግ አነስተኛ ሊሆን ይችላል።

የመኖሪያ ጉዳይ ብዙ ጊዜ ትኩረት ያልተሰጠው ዘርፍ ነው። የባሕረ ሰላጤ የአረብ አገራት ልማት በቅንጡ ማማ ሕንፃዎችና በተቀደመ ዕቅድ በተገነቡ ከተሞች ይታያል፤ ነገር ግን የሠራተኞች መኖሪያ በተጨናነቀ አቅም፣ በንፅሕና ጉድለትና ከሥራ ቦታ ርቀት ተመስርቶ ሊቀጥል ይችላል። በአሠሪ የሚቀርብ መኖሪያ ጥገኝነትን ይፈጥራል፤ ሥራን ማጣት ማለት ገቢንም መጠለያንም በአንድ ላይ ማጣት ነው።

መደበኛ ሕጋዊ ጥበቃና ተግባራዊ ነፃነት መካከል ያለውን ልዩነት የሚያሳይ ሌላ ጉዳይ አሠሪዎች የሠራተኞችን ፓስፖርት መያዛቸው ነው። አሠሪዎች የሠራተኞችን ፓስፖርት እንዳይዙ የሚከለክሉ ሕጋዊ ገደቦች በባሕረ ሰላጤ የትብብር ምክር ቤት አገራት ሁሉ አሉ፤ ቢሆንም ደንቦቹና አፈጻጸማቸው እንደየአገሩና እንደየሠራተኛው ምድብ እጅግ ይለያያሉ።

በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ የስደተኛ ሠራተኞች ቤተሰቦቻቸውን ይደግፋሉ። ዝቅተኛ ክፍያ የሚያገኙ ሠራተኞች በአብዛኛው ቤተሰባቸውን ኋላ ትተው መሄድ ይጠበቅባቸዋል። ልጆች ከወላጆቻቸው ተለይተው ያድጋሉ፤ የሥራ ሁኔታዎች እየተባባሱ በሚሄዱበት ጊዜም እንኳ ገንዘብ የመላክ ጫና ጭንቀትን ያባብሳል። ከሥነ ምግባር ውጪ የሚሠራ አሠሪን መቃወም ሥራ ማጣት ብቻ ሳይሆን የሠራተኛውን ቤተሰብ የወደፊት የገንዘብ ሁኔታ ለአደጋ ማጋለጥም ሊሆን ይችላል።

አደጋዎቹ በተለይ በግንባታና በግዙፍ ፕሮጀክቶች ላይ ይጎላሉ። በመንግሥት የሚደገፉ ፕሮጀክቶች በበርካታ የዋና ተቋራጮችና የንዑስ ተቋራጮች እርከኖች ያልፋሉ። እንደ ኢራን ጦርነት ያሉ ክስተቶች መንግሥታት ፕሮጀክቶችን እንዲያዘገዩ፣ እንዲቀንሱ ወይም እንዲተዉ ሲያደርጉ፣ የገንዘብ ጉዳቱ ደመወዝ ሳይከፈላቸው ሲቀር ወይም ሥራቸውና መኖሪያቸው ሲቋረጥ መፍትሔ የማያገኙት ሠራተኞች ላይ በቀጥታ ይወርዳል።

ሕመም አሁንም ችግር ሆኖ ቀጥሏል። አሠሪዎች የበጋ ወቅት የሥራ ሰዓት ገደቦችን ሁልጊዜ አያከብሩም። ሊለዩ ለሚችሉ የሥራ ቦታ አደጋዎች የተዘጋጀው ካሳ፣ ቅጥር ካበቃ በኋላ የሚታዩ የተደራራቢ ሕመሞችንና የአካል ጉዳቶችን አይቀበልም።

መደበኛ መብቶች በወረቀት ላይ መኖራቸው ብቻ ትርጉም ያለው ማሻሻያ ይሆናል ማለት አይደለም። በ2025–26 በባሕረ ሰላጤ የትብብር ምክር ቤት አገራት ሁሉ የሠራተኛ መብት ጥሰቶች ቀጥለዋል። በሳዑዲ ዓረቢያ ዳማም ላይ የተመሠረተ አንድ ኩባንያ 53 ኔፓላውያን ሠራተኞችን ያለ ሥራ፣ ያለ ክፍያና ያለ ምግብ አጣብቂኝ ውስጥ ጥሏቸዋል። ሌላ ጉዳይ ከመጠን ያለፈ ሥራ፣ ብዝበዛና ወሲባዊ ጥቃት የገጠማቸውን ፊሊፒናውያን የቤት ውስጥ ሠራተኛ ሴቶች የሚመለከት ነው። በኩዌት በርካታ የቤት ውስጥ ሠራተኞች በቤት ውስጥ መታሰር፣ የደመወዝ ክፍያ መዘግየትና ሌሎች በደሎች ይገጥሟቸዋል።

የአሜሪካ የፋይናንስ ተቋማትና ባለሀብቶች ከባሕረ ሰላጤ የአረብ አገራት ካፒታልና ከሉዓላዊ ሀብት ፈንዶች ጋር ግንኙነታቸው እየጨመረ በሄደ ቁጥር፣ አጠያያቂ የሠራተኛ አያያዝ ልማዶች የንግድና የስም ሥጋትን እንዲሁም የአቅርቦት ሰንሰለት ግልጽነት ጥያቄን ያባብሳሉ። በወረቀት ላይ የሰፈሩ ማሻሻያዎች በተግባር መተርጎማቸውን እንዲዘግቡ የአሜሪካ ዲፕሎማቶችን መመደብና ተቆጣጣሪዎች እንዲያረጋግጡ ማድረግ በአጭር ጊዜ ጣልቃ ገብነት ወይም ውድ ሊመስል ይችላል፤ ሆኖም እንዲህ ዓይነቱን ቁጥጥር ችላ ማለት ወደፊት ለስደተኛ ሠራተኞች ብቻ ሳይሆን ጉልበታቸውን ለሚሹ ባለሀብቶችም ጭምር እጅግ የከፋ ችግር ሊፈጥር ይችላል።