በሲስታንና ባሉቺስታን ጥቃቶች እየተበራከቱ ሲሄዱ የተወጠሩት የኢራን ኃይሎች ተስፋ የቆረጡ ሆነው ታይተዋል

በኢራን ደቡብ ምሥራቃዊ የሲስታንና ባሉቺስታን ግዛት አለመረጋጋት እየተጨመረ ነው። ገንጣዩ ጀይሽ አል-አድል (Jaysh al-Adl) ከዲሴምበር 2025 ጀምሮ በመንግሥት ሠራተኞችና ለሥርዓቱ ወገን በሆኑ የማኅበረሰብ አባላት ላይ የሚፈጽማቸውን ጥቃቶች አብዝቶ መጥቷል፤ የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክም የጥቃቶቹን መበራከት ለ“አንዳንድ የአረብ አገሮች” እያወቀሰች ነው።

ሲስታንና ባሉቺስታን ለሺህ ዓመታት የኢራን መንግሥት አካል ሆነው የቆዩ ሲሆን፣ ለኢራናውያን የስሜት እሴት ያላቸው ናቸው። በአሥረኛውና በአሥራ አንደኛው ክፍለ ዘመን የተጻፈው የኢራን ብሔራዊ ኤፒክ ሻህናሜህ ( Book of Kings ) ውስጥ የሚጠቀሰው ጀግና ሮስታም ትውልዱ ከሲስታን እንደሆነ ይነገራል።

ባሉቺዎች ከቴህራን ባላቸው ርቀትና በተለየ ቋንቋ መናገራቸው ምክንያት በምዕራቡ ዓለም ብዙ ትኩረት አያገኙም። ነገር ግን ፀረ-ሥርዓት እንቅስቃሴያቸው በበለጠ ጥቃት አማካይነት የታወቀ ነው። ኢራን ከብሪታኒያ ሕንድ ጋር ድንበር በነበራት ዘመን፣ በ1871 ደቡብ ምሥራቃዊ ድንበሯን በጎልድስሚድ መስመር (Goldsmid Line) አወሰነች። በ1959 ዘመናዊ የካርታ መሣሪያዎችን በመጠቀም ኢራንና አዲስ የተመሠረተችው ፓኪስታን ድንበሩን በበለጠ ትክክለኛነት የለዩ ሲሆን፣ ይህም አሥር ሚሊዮን የሚሆኑትን ባሉች በኢራንና በፓኪስታን መካከል በተግባር ከፍሏቸዋል። ባሉቺ በግዛታቸው ውስጥ አብላጫ ሲሆኑ፣ ኩርዶች እንኳ በሃይማኖታዊ ክፍፍል መስመር ላይ ተከፍለው በሚገኙበት ሁኔታ፣ ባሉቺ በአብዛኛው ሱኒ ናቸው። የድንበር አካባቢው ቀዳዳ በመሆኑ፣ የሁለቱም አገሮች የባሉች አካባቢዎች አንዳንድ ጊዜ በሌላኛው አካባቢ ለሚካሄደው ዓመፅ መጠለያ ሆነው እንዲያገለግሉ አስችለዋል።

የኢራን የባሉቺ ችግር በተለያዩ ዙሮች ተቀስቅሶ መጥቷል። ከ2003 እስከ 2011 ድረስ የባሉቺ ብሔርተኛው የሪጊ አውታር ወይም ጁንዳላህ (Jundallah) ተከታታይ ዘመቻዎችን አካሂዷል። እነዚህ በሥርዓቱ ኃይሎች ላይ የተፈጸሙ ጥቃቶችን፣ የሲቪል የጭነት መኪና አሽከርካሪዎችን መጥለፍን እና በሺዓ መስጊዶች ላይ የቦንብ ጥቃት መፈጸምን ያካትታሉ። ቡድኑ በስፋት የታወቀው ከመሪዎቹ አንዱ የሆነው አብዶልማሌክ ሪጊ (Abdolmalek Rigi) በ2005 የመንግሥት ወኪል የነበረውን አማቹን አንገቱን ሲቆርጥ የሚያሳይ ቪዲዮ ባወጣ ጊዜ ነበር።

በFebruary 23, 2010 የኢራን ተዋጊ ጄቶች ተነስተው ከዱባይ ወደ ኪርጊስታን ቢሽኬክ ይበር የነበረን የሲቪል መንገደኞች አውሮፕላን በግድ እንዲያርፍ አደረጉ። የኢራን ኃይሎች በሐሰተኛ ፓስፖርት ይጓዝ የነበረውን ሪጊን በቁጥጥር ሥር አውለው ብዙም ሳይቆይ ገደሉት፤ ጁንዳላህም በዚያው ዓመት መጨረሻ ፈረሰ።

በ2012 የጁንዳላህ አባላት ጀይሽ አል-አድልን መሠረቱ፤ ከቀደመው ቡድን በተለየ መልኩ ይህ ቡድን ከሥርዓቱ ጋር ባላቸው ትስስር ምክንያት ሲቪሎችን ኢላማ አድርጓል። እንደ ዛሄዳን ፍርድ ቤት ያሉ የመንግሥት ተቋማት ላይ የፈጸማቸው ጥቃቶች ተራ ኢራናውያንን የገደሉ ቢሆንም፣ የዘፈቀደ ሲቪሎችን ኢላማ አድርጎ አያውቅም።

በሴፕቴምበር 30 ቀን 2022 ሥርዓቱ በዛሄዳን 96 ተቃዋሚዎችን በጨፈጨፈበት “ደም አፍሳሽ ዓርብ” በኋላ በሲስታንና ባሉቺስታን ውስጥ የተቀየረ ነገር አለ። ጭፍጨፋው የተፈጸመው በዛሄዳን ተወዳጅ የሆኑት ሱኒ ኢማም ሞላቪ አብዶልሐሚድ (Molavi Abdolhamid) የተቃውሞ ጥሪ ካቀረቡ በኋላ ነበር። ሥርዓቱ ለሟቾቹ ጀይሽ አል-አድልን ተጠያቂ ቢያደርግም፣ ጀይሽ አል-አድል ክሱን አስተባብሏል። አብዶልሐሚድም ይህንኑ በማጽናት፣ “የአገሪቱ ባለሥልጣናትና ኃላፊዎች እንዲሁም የታጠቁ ኃይሎችን የሚመሩት የእስላማዊ ሪፐብሊኩ ከፍተኛ መሪ በሙሉ ተጠያቂ ናቸው፤ [ከእነርሱ አንዳቸውም] ኃላፊነቱን ሊክዱ አይችሉም” ብለዋል።

ከፍተኛው መሪ በግዛት ተወካዮቹ አማካይነት የዓርብ ሶላት ኢማሞችን ይሾማል። በአብዶልሐሚድ ተወዳጅነት ምክንያት አሊ ኻሜኒ ከኃላፊነት ከማንሳት ቢቆጠብም፣ ሥርዓቱ በ2023 በመርዝ ሊገድላቸው ሞክሯል ተብሏል። መንግሥት በምትኩ በግዛቲቱ ውስጥ የምትገኘው ትንሽ ከተማ የሆነችው ሚርጃቬህ የዓርብ ሶላት ኢማም አብዶልሐሚድን በመደገፋቸው በቁጥጥር ሥር አዋለ። የኻሜኒ በግዛቲቱ ተወካይም በምትካቸው ለሥርዓቱ ወዳጅ የሆኑትን መሐመድ አንቫር ሪጊን (Mohammad Anvar Rigi) ሾመ፤ ሆኖም የአካባቢው ሕዝብ መሐመድ አንቫርን ሱኒ ባሉቺ ቢሆኑም ባይሆኑም ሳይለይ እንደ ተባባሪ አድርጎ ነበር የሚመለከተው።

በዲሴምበር 11 ቀን 2025 ጀይሽ አል-አድል ከሌሎች ሦስት የባሉቺ ቡድኖች ጋር ኃይሉን በማቀናጀት የጋራ ግንባር የሆነውን “የሕዝብ ተዋጊዎች ግንባር” (People’s Fighters Front) መመሥረቱን አስታወቀ፤ ይህም “Popular Fighters Front” እና “Popular Resistance Fighters” ተብሎም ይተረጎማል። ኢስላሚስት የባሉቺ ቡድን የሆነው አንሳር አል-ፉርቃን (Ansar al-Furqan) ግን ለመቀላቀል ፈቃደኛ አልሆነም። ከዚያ በኋላ ጥቃቶች ተባብሰዋል። ጀይሽ አል-አድል ኃላፊነቱን የወሰደባቸው በደርዘን የሚቆጠሩ ተከታታይ ክስተቶች ሲፈጸሙ፣ ማንም ኃላፊነት ያልወሰደባቸው ሌሎች ጥቃቶችም ተመዝግበዋል። ለምሳሌ በJuly 20, 2026 ያልታወቀ ቡድን መሐመድ አንቫር ሪጊን ገድሏል። በSeptember 15, 2026 ደግሞ ያልታወቁ ታጣቂዎች ሌላውን ለሥርዓቱ ወዳጅ የሆኑትን የዓርብ ሶላት ኢማም ዩሱፍ ጎርጊጅን (Yousef Gorgij) ገድለዋል።

ከከፍተኛው ብሔራዊ ደኅንነት ምክር ቤት ጋር ቅርበት ያለው ኑር ኒውስ (Nour News) የጥቃቶቹን መበራከት ከአረብ አገሮች ጋር አያይዞታል። “ታማኝ የደኅንነት ምንጮች [ለኑር ኒውስ እንዳሉት]፣ [በደቡብ ምሥራቁ አካባቢ] ንቁ ለሆኑ የታጠቁ ቡድኖች የውጭ ድጋፍ እንዳለ የሚያሳዩ ግልጽ ምልክቶችን እና አንዳንድ የአረብ አገሮች በማቅረብ ረገድ ያላቸውን ሚና አግኝተዋል” ሲል ዘግቧል፤ በተለይም አረብ ድጋፍ “ለSipah-e-Sahaba and Jaish-e Mohammed, through personnel, financial resources, and intelligence and military capabilities.” ተብሎ የቀረበውን ክስ ለይቶ አንስቷል። ኑር ኒውስ የቡድኖቹ አጠቃላይ አባላት ቁጥር ከ50,000 እንደሚበልጥ እና “1,500 of them have deployed inside Iran.” ብሎ ዘግቧል።

ከእነዚህ ሁለቱ ቡድኖች አንዱም ከአዲስ የተመሠረተው የሕዝብ ተዋጊዎች ግንባር አባል አይደለም፤ ይህ ግንባር ከቅርብ ጊዜ ጥቃቶች ብዙዎቹን ኃላፊነት ወስዷል። ሥርዓቱ በእንግዳ ቁጥሮች ቢገልጸውም ትክክል የሆነበት ነገር ቢኖር፣ የተለያየ የድጋፍ ምንጭ ያላቸው በርካታ ትናንሽ ቡድኖች መኖራቸውና ይህ ሁኔታ የሥርዓቱን የመከላከያ እርምጃ ውስብስብ ማድረጉ ነው።

የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ መውጫ መንገድ እያጣች ያለች ትመስላለች። በመጀመሪያ፣ ባሉቺ የሆኑ የሕግ አስከባሪዎችን እና አንዳንድ የደኅንነት ኃይሎችን ጨምሮ የአካባቢው ሕዝብ “ደም አፍሳሽ ዓርብ” ከተፈጸመ በኋላ በእነዚህ ቡድኖች ላይ እርምጃ ለመውሰድ ያለው ፈቃደኝነት ቀንሷል። ሁለተኛ፣ የኢራን የደኅንነት ኃይሎች በሀብት እጥረት እና በጨመሩት የውጭና የውስጥ ስጋቶች ምክንያት ተወጥረዋል። በመጨረሻም፣ ሥርዓቱ በጥርጣሬ የተሞላ መሆኑ ብቻ ማንም ሊጎዳው የሚፈልግ የለም ማለት አይደለም። ከሁሉም በላይ፣ ለእነዚህ ጥቃቶች እንደተለመደው የማዕከላዊ መረጃ ኤጀንሲን (CIA) እና ሞሳድን ከመውቀስ ይልቅ አረቦችን ተጠያቂ ማድረጉ፣ ሥርዓቱ ሁሉንም ነገር በሙሉ እየፈጠረ እንዳልሆነ የሚያመላክት ነው።

በአረብ አገሮች ላይ የቀረበው ክስ በቅርብ ዓመታት ውስጥ ሁለተኛ ጊዜ መሆኑ ተጠቅሷል። በJanuary 16, 2024 ኢራን በፓኪስታን ውስጥ በሚገኘው ጀይሽ አል-አድል ላይ የሚሳይል ጥቃት ሰነዘረች። ፓኪስታን ከሁለት ቀናት በኋላ የአጸፋ እርምጃ ወሰደች። ይህም ከኢራን-ኢራቅ ጦርነት ወዲህ በኢራን ምድር ላይ የተፈጸመ የመጀመሪያው የውጭ መደበኛ ወታደራዊ ጥቃት ነበር። የኢራን ሥርዓት እየተዳከመ ሲሄድ፣ የእንዲህ ዓይነቶቹ የአካባቢ እንቅስቃሴዎች ቁጥር የመብዛት እና ኃይላቸውም የመጠናከር ዕድል እንዳለ ተገምቷል።