ሶማሊላንድ ወደ ሶማሊያ መመለስ አለባት ከተባለ፣ ጅቡቲስ ለምን አትመለስም

ፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕ 12 ኦክቶበር 2026 በኦሃዮ ግዛት ያንግስታውን ባደረጉት የድጋፍ ሰልፍ ላይ ሶማሊላንድን “ፍጹም የተለየች አገር” ሲሉ ገልጸዋል። ይህ ሆን ተብሎ የተነገረ መግለጫ ሲሆን፣ በሶማሊላንድ ፕሬዚዳንት አብዲራህማን መሐመድ አብዱላሂ “ኢሮ” (Abdirahman Mohamed Abdullahi “Irro”) ዘመን የተከሰቱ የፖሊሲ ልማቶች ቀጥተኛ ውጤት መሆኑ ተገልጿል።

ከመድረክ ጀርባ ግን የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት የአሜሪካን ፖሊሲ እንዲስተካከል የሚቀርቡ የኮንግረስ ጥሪዎችን ለመቋቋም እየሞከረ መሆኑ ተጠቁሟል። በኢትዮጵያ የአሜሪካ አምባሳደር ኧርቪን ማሲንጋ (Ervin Massinga) አፍሪካውያን የትራምፕን አስተያየቶች ችላ እንዲሉ አሳስበዋል። በሜይ 2026 የውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤቱ በሕግ መሠረት ሊያቀርበው የሚገባውን “ከሶማሊላንድ ጋር የተሻሻለ የአሜሪካ ተሳትፎ ሊኖርባቸው የሚችሉ መስኮች ላይ ለኮንግረስ የቀረበ ሪፖርት” ለኮንግረስ አስገብቷል። ሪፖርቱ የውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤቱ የሚከተለውን “አንዲት ሶማሊያ” ፖሊሲ ይበልጥ አጠናክሯል። “አሜሪካ የሶማሊላንድን ክልል የምታካትተውን የሶማሊያ ፌዴራላዊ ሪፐብሊክ ሉዓላዊነትና የግዛት አንድነት ታከብራለች” ሲል አስታውቋል።

22 ኦክቶበር 2026 የጅቡቲ ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር አብዱልቃድር ሁሴን ዑመር (Abdoulkader Houssein Omar) በቤጂንግ ከቻይናዊው አቻቸው ዋንግ ዪ ጋር ተገናኝተው፣ ቻይና የሶማሊያን የግዛት አንድነት መለያየት እንደማትቀበል የሚያረጋግጥ የጋራ መግለጫ አውጥተዋል።

በሕግ አንፃር ሲታይ ቤጂንግ ተሳስታለች። የአፍሪካ ኅብረትም በቻርተሩ ቃል በቃል ይዘት መሠረት የሶማሊላንድ የነፃነት ጥያቄ ጠንካራ መሆኑን እንዳስተዋለ ተጠቅሷል። “‘በሶማሊላንድና በሶማሊያ መካከል የነበረው ውህደት ፈጽሞ አለመጽደቁ’ እንዲሁም ከ1960 እስከ 1990 ሥራ ላይ በዋለበት ወቅት ሳይሠራ መቅረቱ፣ ሶማሊላንድ ዕውቅና ለማግኘት የምታደርገውን ጥረት በአፍሪካ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ በታሪካዊ መልኩ ልዩና በራሱ ምክንያታዊ ያደርገዋል” ሲል የ2005 የአፍሪካ ኅብረት የማጣራት ሪፖርት ደምድሟል። የሶማሊላንድ ነፃነት ከሶማሊያ ቀድሞ የመጣ ከመሆኑ በተጨማሪ፣ ሶማሊላንድ አሁን ራሷን ያስተዳደረችበት ጊዜ በወደቀው የሶማሊያ ኮንፌዴሬሽን ውስጥ ከቆየችበት ጊዜ ይበልጣል።

የሞቃዲሾና በቤጂንግ፣ በአንካራና በዶሃ ያሉ አጋሮቿ ዋና ክርክር፣ ሶማሊላንድ በቅኝ ገዥ ኃይሎች ከሶማሊያ ተለይታ የተፈጠረች የቅኝ ግዛት ፍጥረት በመሆኗ ሕጋዊነት የላትም የሚል ነው። ይህ ግን ታሪክን የማያውቅ አባባል ነው። ፈረንሳዮች፣ እንግሊዞችና ጣሊያኖች ወደ የአፍሪካ ቀንድ ከመምጣታቸው በፊትም አካባቢው እንዲሁ የተከፋፈለ ነበር። ራሱ ለኦቶማኖች ተገዥ የነበረው የግብፅ ኸዲቫዊ አስተዳደር አሁን የሶማሊላንድ ምዕራባዊ ጠረፍ የሆነውን አብዛኛውን ክፍል ይቆጣጠር ነበር፣ የጎሳ መሪዎች ደግሞ የዱልባሃንተ አካባቢዎችን ጨምሮ የቀረውን የሶማሊላንድ ክፍል ይቆጣጠሩ ነበር። እንደ አውሳ፣ ታጁራ፣ ራሔይታ፣ ጎባድና ቢሩ ያሉ የአፋር ሱልጣኔቶች አሁን ጅቡቲ በሆነውና በአጎራባች የኢትዮጵያ አካባቢዎች ነበሩ። የመርጄርተን ሱልጣኔት ፑንትላንድን ይቆጣጠር ነበር፣ የሆብዮ ሱልጣኔት ደግሞ አሁን ፑንትላንድና ሞቃዲሾ በሆኑት መካከል ያለውን አካባቢ ይቆጣጠር ነበር። የገሌዲ ሱልጣኔትና የሒራብ ኢማሜት ከሞቃዲሾ በስተደቡብ ያለውን ጠረፍ ይቆጣጠሩ ነበር። በጣሊያንና በብሪታንያ ሶማሊላንድ መካከል የነበረው የከሸፈ ውህደት ከመፈጸሙ በፊት ሶማሊያ አንድነት ነበራት የሚለው ሐሳብ ቅዠት ነው።

ነገር ግን የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት፣ የቻይና ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴርና ቪላ ሶማሊያ የሶማሊላንድ ከሶማሊያ መለየት ተቀባይነት የለውም በሚለው ላይ የሚስማሙ ከሆነ፣ ጅቡቲም ወደ ሶማሊያ እንድትመለስ ለምን አይጠየቅም?

የጅቡቲን አመጣጥ እንመልከት። በ1862 የፈረንሳይ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ከጎብኝት ጋር ከመጡ የአፋር አለቆች ጋር ትንሿን የኦቦክ ወደብ ለፈረንሳይ ለመሸጥ ስምምነት ተፈራረመ። ይህ ስፍራ ለሁለት አሥርት ዓመታት ችላ የተባለ ሆኖ ቆየ፣ ነገር ግን በ1883–85 የቻይና–ፈረንሳይ ጦርነት ዳራ ውስጥ እንግሊዞች በኤደን በሚገኘው የብሪታንያ ወደብ ለፈረንሳይ የጦር መርከቦች የድንጋይ ከሰል ለመስጠት እምቢ ካሉ በኋላ፣ ፓሪስ ትንሿን ቅኝ ግዛት ወደ የድንጋይ ከሰል መሙያ ጣቢያ ለመቀየር ወሰነች። በ1884 የፈረንሳይ መንግሥት ሌዎንስ ላጋርድን (Léonce Lagarde) የኦቦክ ኮማንዳንት አድርጎ ሾመ። እርሱም ከታጁራና ከጎባድ ሱልጣኖች እንዲሁም ከገዳቡርሲና ከኢሳ ጎሳዎች ጋር የጥበቃ ስምምነቶችን ተፈራረመ። ላጋርድ በአንድ የሶማሊ አካባቢ ላይ ቁጥጥሩን ሲያጠናክር፣ እንግሊዞች ይበልጥ በደቡብ በኩል ተመሳሳይ የስምምነቶች መረብ በመዘርጋት የብሪታንያ ሶማሊላንድን ፈጠሩ። በ1888 ላጋርድ የተፈጥሮ ወደብ ተጠቃሚ ለማድረግ በታጁራ ባሕረ ሰላጤ ላይ የጅቡቲን ከተማ መሠረተ፣ ከዚያም ከብሪታንያ ሶማሊላንድ ጋር ያለውን ድንበር ለመወሰን ስምምነት ተፈራረመ። ጣሊያኖች ግን የመጡትና ይበልጥ በደቡብ በኩል ጣቢያዎችን ማቋቋም የጀመሩት ከዚያ በኋላ ሲሆን፣ በመጨረሻም እነዚህን አጠቃልለው የጣሊያን ሶማሊላንድን አደራጁ።

ሶማሊላንድ ወደ ሶማሊያ እንድትመለስ መጠየቅ በየትኛውም መለኪያ እንግዳ ነገር ነው። ሶማሊላንድ ግዛቷን ታስጠብቃለች፣ መደበኛ ምርጫዎችን ታካሂዳለች፣ ገቢዋንም ራሷ ታሰባስባለች። የአል-ሸባብ ቁጥጥር እየጨመረ ነው፣ ሞቃዲሾን ተቆጣጥሮ ከስመ መንግሥቱ የበለጠ የመንግሥት ተግባራትን ያከናውናል። ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል ሶማሊያን ከደቡብ ሱዳን ጋር በዓለም እጅግ ሙሰኛ አገር ሆና ደረጃ ሰጥቷታል። ማንኛውም ሶማሊላንዳዊ ቤቱን፣ ንግዱንና ንብረቱን የሕግ የበላይነትን በማያከብር ባልተመረጠ መንግሥት ሥር አያስገባም።

የጅቡቲ ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር መንግሥታቸው የጅቡቲን ሉዓላዊነት በአብዛኛው ወደ ሸጠላት አገር ወደ ቻይና ተጉዘው ሶማሊላንድ ወደ ሶማሊያ እንድትመለስ መጠየቃቸው፣ ጅቡቲ ራሷ ምን ያህል ሰው ሠራሽ ፍጥረት እንደሆነች ሲታሰብ ይበልጥ እንግዳ ነገር ነው። የሶማሊ ብሔርተኞች ከ150 ዓመታት ገደማ በፊት አንድ ጥቃቅን ሼኽ ከፈረንሳይ 10,000 ታለር በመቀበሉ ምክንያት መብታችንን ለምን እናጣለን ብለው ቢጠይቁ ትክክል ይሆናሉ። መልሱ የስምምነቶች ቅድስና ያገባዋል የሚል ከሆነ፣ የሶማሊላንድ ስምምነቶችም እንዲሁ ያገባቸዋል። በእውነቱ ጅቡቲ የሶማሊላንድን ምኞቶች አሳልፋ የምትሰጠው ከራሷ ወደብ ጋር የሚፈጠረውን ፉክክር ስለምትፈራ ነው።

የጅቡቲ ፕሬዚዳንት እስማኤል ዑመር ጌሌ (Ismaïl Omar Guelleh) ግን በስሌታቸው ተሳስተዋል ተብሏል። የሶማሊላንድ ራስን በራስ ማስተዳደር ለጅቡቲ ከደረሳት ነገር ሁሉ የተሻለው እድል መሆኑ ተገልጿል። ጅቡቲ ሶማሊላንድ ካስገኘችው ደኅንነት ተጠቅማለች። ሞቃዲሾ የጅቡቲን ድንበር በሶማሊላንድ በኩል እንዲቆጣጠር ከተፈቀደ፣ ኤርትራም ከሰሜን በኩል ጅቡቲን እያደነች ባለችበት ሁኔታ፣ ጅቡቲ የምትደሰትበት ብልጽግና በአንድ ሌሊት እንደሚቋረጥ ተጠቁሟል። ለአገራቸው ሲሉ ጌሌና አብዱልቃድር ሶማሊላንድን ለማዳከም የሚያደርጉት ጥረት ፈጽሞ እንዳይሳካ ሊፀልዩ እንደሚገባ ተገልጿል።