ሊቢያን በተሳሳተ መንገድ መረዳቱ የአውሮፓን የኃይል ቀውስ አባብሶታል

ሳውዲ አረቢያ ወደ አውሮፓ የምትልከውን የነዳጅ ዘይት አቅርቦት ከእንግዲህ መቀጠል እንደማትችል ማሳወቋን ተከትሎ፣ የአውሮፓ ባለሥልጣናት በድንጋጤ ተወርሰዋል። ለአሥርት ዓመታት በአማራጭ የኃይል ምንጮች ላይ ያደረገችው የአውሮፓ ኢንቨስትመንት ዋጋዎችን ከፍ ካደረገ በስተቀር፣ የአህጉሪቱን መሠረታዊ የኃይል ፍላጎት አላሟላም። በዚህ መካከል፣ ጀርመን እንኳ የተፈጥሮ ጋዝ ለመግዛት ከሩሲያ ጋር የተናጠል ስምምነት መፈጸም መላውን አህጉር አደጋ ላይ እንደሚጥል አሁን ተገንዝባለች። አውሮፓ የቅሪተ-አካል ነዳጆች ትፈልጋለች፤ እነዚህ ካልኖሩ አውሮፓውያን ይሰቃያሉ፣ በመጨረሻም የአውሮፓ ዋና ከተሞች ቤንዚን ለመከፋፈል ወይም ኢንዱስትሪን ለመቀነስ ይገደዳሉ።

ሁኔታው እንዲህ መሆን አልነበረበትም። ችግሩ ተከታታይ ትውልዶች የአውሮፓ መሪዎች የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክንና የእርሷን ተቀጥላ ኃይሎች ስጋት በቁም ነገር አለመውሰዳቸው ወይም በፈረንሳይ እንደ ፕሬዚዳንት ኢማኑኤል ማክሮን ሆነ ብለው እነሱን ለማቆየት መሞከራቸው ብቻ አይደለም። የአውሮፓ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴሮች የንግድ ፍላጎት መከተልና ማዕቀቦችን መስበር በማድረግ ወደ ኢራንና ወደ ተቀጥላዎቿ ኪሶች ገንዘብ አፍስሰዋል፤ ይህም ለራሳቸው ኩባንያዎች ወይም ዜጎች የአጭር ጊዜ የገንዘብ ጥቅም ሲባል የአውሮፓን ሰፊና የረጅም ጊዜ የገንዘብ ጤንነት እንዲሰዋ አድርጓል። በተጨማሪም አውሮፓ ለቻይና ያሳየችው ልል አቋም፣ ቤጂንግ አልጋ ወራሽ ልዑል መሐመድ ቢን ሰልማን የቻይናን የኃይል ፍላጎት ከአውሮፓ በፊት እንዲያስቀድሙ ለማድረግ ከሪያድ ጋር ጠንካራ መደራደር ሊመርጥ እንደሚችል ችላ ብሏል።

በበርሊን፣ በብራሰልስ፣ በለንደን፣ በማድሪድ፣ በፓሪስና በሮም ያለው ችግር ግን የመሪዎቻቸው ስሌት ብቻ ሳይሆን፣ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ዘፈቀደ በሆነ መንገድ ለኢስላሚስት ጽንፈኝነት ያሳየውን ተቀባይነት ከራሳቸው ብሔራዊ ጥቅም በላይ ለማስቀደም ፈቃደኛ መሆናቸውም ጭምር ነው። አውሮፓ መሪዎች ቀዝቃዛ ክረምት ውስጥ ሲገቡ አሁን ሊያስቡበት የሚገባው ይህ ነጥብ ነው።

ነገር ግን መውጫ መንገድ አላቸው፤ እርሱም ምሥራቃዊ ሊቢያና የሊቢያ አረብ የታጠቁ ኃይሎች (Libyan Arab Armed Forces) ናቸው፤ ይህ ኃይል እነዚህን ጨምሮ ከ70 በመቶ በላይ የሚሆነውን የዚህችን የሰሜን አፍሪካ አገር ክፍል፣ የነዳጅ ማውጫ ቦታዎቿን፣ የቧንቧ መሥመሮቿንና ዋና ዋና የወጪ ንግድ ተርሚናሎቿን ይቆጣጠራል።

ችግሩ የ15 ዓመታት ዕድሜ አለው። የሊቢያው መሪ ሙአመር ጋዳፊ አገዛዝ ከወደቀ በኋላ ሊቢያ ለአጭር ጊዜ ወደ ትርምስ ገብታ ነበር። በአሜሪካ በኩል፣ የአሜሪካ አምባሳደር ክሪስ ስቲቨንስ (Chris Stevens) በበንጋዚ በአንሳር አል-ሸሪዓ (Ansar al-Sharia) ጽንፈኛ ቡድን እጅ መገደላቸው ትዝታ ጎልቶ ይነሳል። ከዚያ በኋላ የተከሰተው ግን ወሳኝ ነው።

በበንጋዚ፣ የጋዳፊ ዘመን ጄኔራል የነበሩት ኻሊፋ ሐፍታር ዜጎችን አሰባስበው አገሪቱን መልሰው እንዲያስመልሱ አነሱ። ከ5,000 በላይ ሰዎችን አጥተዋል፤ ሆኖም በመላው ምሥራቃዊ ሊቢያ ሥርዓት መልሰዋል፤ ታጣቂዎችን ገድለዋል፣ አስረዋል፣ ወይም ከሚቆጣጠሩት አካባቢ እንዲሸሹ አድርጓቸዋል። ሊቢያውያን አስተዋይ ናቸው። አገራቸው ታላቅ የተፈጥሮ ሀብት እንዳላት ያውቃሉ፤ በግለሰብ ደረጃ በሃይማኖትና በማኅበራዊ ጉዳዮች ወግ አጥባቂ ቢሆኑም፣ ኢስላሚስት ቡድኖች የሚያመጡት መከራ ብቻ መሆኑን ይገነዘባሉ። እንደ ሊቢያ ባለ ሃይማኖተኛ ማኅበረሰብ ውስጥ፣ ኢስላሚስቶች ሃይማኖትን ከመጠበቅ ይልቅ እስልምናን የሚጠቀሙት ስለራሳቸው ሙስና፣ የአስተዳደር ብልሹነትና ብዙውን ጊዜም ለውጭ ኃይሎች ስለሚያሳዩት ታማኝነት የሚነሱ ጥያቄዎችን ለማስቀየስ ነው።

በቀጣዩ ምርጫ የሊቢያ ብሔርተኞች ማሸነፋቸው ማንንም ሊያስገርም አይገባም ነበር። የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሂላሪ ክሊንተን፣ ረዳታቸው ጄክ ሱሊቫን፣ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ዋና ጸሐፊ ባን ኪ-ሙንና ለሊቢያ የሾሙት ልዩ ተወካያቸው ኢያን ማርቲን (Ian Martin)፣ እንዲሁም የአውሮፓ ባለሥልጣናት ኢስላሚስቶች በምርጫ ሂደት ዳር መውጣታቸው ወደ አመፅ እንዳይገፋቸው በስጋት ውስጥ ነበሩ። ምላሻቸው ማባበል ነበር፤ በምርጫ ያሸነፉትን ሊቢያውያን በትሪፖሊ ኢስላሚስት ጠቅላይ ሚኒስትር እንዲቀበሉ አስገደዷቸው፤ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅትም ይህንን ሰው የሊቢያ ሕጋዊ መሪ አድርጎ እውቅና ሰጠው።

ዛሬ ያ ሰው አብዱል ሐሚድ ድቤባ ነው፤ እርሱም የሚስራታ የንግድ ቤተሰብ ፊት አውራሪ ሲሆን፣ አብዛኞቹ ሊቢያውያን እንደ ደንቆሮ ሞኝ ይመለከቱታል። ድቤባ ሁለት ዓረፍተ ነገር ጎን ለጎን ማዋቀር እንኳ ይቸግረዋል፤ ታሪኩም ሊቢያን ከመገንባት ይልቅ ኢስላሚዝምን (እስልምናን የፖለቲካ ሥርዓት የማድረግ ርዕዮተ ዓለም) ለማበረታታትና ራሱን ለማበልጸግ እጅግ የበለጠ ፍላጎት እንዳለው ያመላክታል። ለዚህ ምሳሌ የትሪፖሊ አውሮፕላን ማረፊያ ነው፤ በእርስ በርስ ጦርነት ከወደመ በኋላ እስካሁን ጥቅም ላይ ሊውል አልቻለም፤ ዓለም አቀፍ በረራዎችም ወደ አንድ ያረጀ የቀድሞ ወታደራዊ ጣቢያ ተዛውረዋል። በአንጻሩ በንጋዚ አሮጌውን የቤኒና ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ አድሳለች፣ እንዲሁም በከተማዋ ሌላኛው ጫፍ ከዱባይና ከኳታር ጋር ለመወዳደር የተነደፈ ዘመናዊ አዲስ አውሮፕላን ማረፊያ ግንባታ ልታጠናቅቅ ተቃርባለች።

በፀጥታ ረገድም ልዩነቱ እንደ ቀንና ሌሊት ነው። በንጋዚ፣ ሲርት፣ ደርናና ጦብሩክ እንዲሁም እንደ ሰብሃ፣ ቀጥሩንና ትራገን ያሉ የደቡብ ከተሞች እንኳ በአጠቃላይ ደኅንነታቸው የተረጋጋ ነው፤ ለምሳሌ እኔ ራሴ ያለ ምንም የደኅንነት ጥበቃ በበንጋዚና በሲርት ውስጥ በእግርና በመኪና ብዙ ጊዜ እንቀሳቀሳለሁ። እስካሁን በድቤባ ቁጥጥር ሥር ያሉት ትሪፖሊና ሚስራታ ግን አንሳር አል-ሸሪዓን ጨምሮ ለታጣቂ ቡድኖች መጠለያ ሆነው ቀጥለዋል፤ ከሚላን ይልቅ ሞቃዲሾን ይመስላሉ። ድቤባ ራሱን በሥልጣን ላይ ለማቆየትና ትዕዛዛቸውን ለመፈጸም ሲል የቱርክና የኳታር ድጋፍ ያጠናክራል፣ ገንዘባቸውንም ይጠይቃል፤ ትዕዛዞቹም ኢስላሚዝምን ማበረታታት፣ የሊቢያ ውሎችን ለቱርክና ለኳታር ተቋማት መስጠት፣ እንዲሁም ቱርክ በምሥራቃዊ ሜዲትራኒያን የምታነሳቸውን ሰፊ የባሕር ይገባኛል ጥያቄዎች መደገፍ ናቸው። በአጭሩ ድቤባ አሻንጉሊትና የትሮይ ፈረስ ነው፤ በሊቢያ ውስጥ እውነተኛ ሕዝባዊ ድጋፍ የለውም፤ በንድፈ ሐሳብ የተሰጠው ሥልጣንም ከዓመታት በፊት አብቅቷል።

በተለይ የአውሮፓ መሪዎች አሁን ሊጠይቁት የሚገባው ጥያቄ ይህ ነው፦ በሊቢያ ሁለት ተፎካካሪ የሥልጣን ይገባኛል ጥያቄዎች ካሉ፣ አንዱ ግልጽ አቅም የሚያሳይ፣ ግዛትንም ሆነ የነዳጅ መሠረተ ልማቱን የሚቆጣጠርና ፀጥታን የሚያረጋግጥ ሲሆን፣ ሌላኛው ደግሞ ታጣቂ ቡድኖችን የሚያስተናግድና አገሪቱን ከማረጋጋት ቀርቶ ከማልማት የራቀ አቅም የሚያሳይ ከሆነ፣ አውሮፓ ለምን ለሁለተኛው እውቅና ትሰጣለች?

ኻሊፋ ሐፍታርና ልጃቸው ሰዳም ተገንጣዮች አይደሉም፤ እንዲያውም ለአንካራ ወይም ለዶሃ አገራቸውን ሊሸጡ ከሚፈልጉት፣ ወይም ብሔራዊ ድንበሮችን ከማያከብሩ ርዕዮተ ዓለሞች አቀንቃኞች ይልቅ፣ የሊቢያን ሉዓላዊነት ይበልጥ ይከላከላሉ። መንግሥታቸውን በበንጋዚ ያደረጉት ሊቢያን ከ20ኛው ክፍለ ዘመን በፊት ወዳነበረችበት ክፍፍል ለመመለስ ሲሉ ሳይሆን፣ ቱርክ በትሪፖሊ መንግሥት ውስጥ ያላትን ጥቅም ለመጠበቅ ሰው አልባ አውሮፕላኖችን ስላቀረበች ነው። ቢሆንም የሊቢያ የመጀመሪያው ሕገ መንግሥት ሁለት እኩል ደረጃ ያላቸው ዋና ከተሞች እንዲኖሩ ይደነግጋል።

የኃይል ቀውስ እየተቃረበ ባለበት በአሁኑ ወቅት፣ የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት የሊቢያ ክፍል እስካሁን እንደሚያደርገው የክሊንተንና የኪ-ሙን ስህተቶችን ከማባባስ ይልቅ፣ አውሮፓ እውነታውን ልትቀበል ይገባታል። በዚህ ጉዳይ ላይ የአንድ ወገን ጥቅም ብቻ ሳይሆን፣ የጋራ ተጠቃሚነት ይሆናል። የትሪፖሊ ነዋሪዎችን ጨምሮ ሊቢያውያን ኢስላሚስቶችን የማባበሉ ዓለም አቀፍ ሙከራ እንዲያበቃ ይፈልጋሉ። አውሮፓውያን ለሐፍታሮች የሊቢያ ጊዜያዊ ባለሥልጣንነት እውቅና መስጠታቸውን፣ በአንድ ዓመት ውስጥ በሊቢያ ምርጫ እንዲካሄድ እና በበንጋዚና በትሪፖሊ መካከል ባለችው፣ ተምሳሌታዊ ፋይዳ ባላት የሲርት ከተማ አንድ የተዋሐደ ዋና ከተማ እንዲቋቋም ከሚደረግ ቁርጠኝነት ጋር ሊያስተሳስሩት ይችላሉ።

ከዚያም በቀጥታ የሊቢያ ነዳጅ ላይ ለመግዛት ሊደራደሩ ይችላሉ። በእርግጥ ይህ አዲስ ሐሳብ አይደለም፣ አስቸጋሪም አይሆንም። እስከ 2024 ድረስ አውሮፓውያን ከ$21 billion በላይ የሚያወጣ የሊቢያ ነዳጅ አስቀድመው ገዝተዋል፤ ሆኖም ከድቤባ ጋር መሥራት አስቸጋሪ ሲሆን፣ እርሱም ከገቢው አብዛኛውን አዘዋውሯል። ከሐፍታር ጋር በመሥራት አውሮፓውያን ምርትን ማሳደግና የሳውዲን እጥረት መተካት ይችላሉ። ሐፍታር ቀጥተኛ ነው፤ በቦታው ላይ አለ፤ ድቤባ ሊያደርገው የማይችለውን ስምምነት ሊመታ ይችላል።

የአውሮፓን የኃይል ደኅንነት ወደ ሊቢያ በማዞር፣ አውሮፓ በሆርሙዝ ባሕረ ሰላጤ፣ በባብ አል-መንደብ ወይም በስዌዝ ቦይ ማለፍ የማያስፈልገው የነዳጅ ፍሰት ለራሷ ልታረጋግጥ ትችላለች። አውሮፓ በሊቢያ ነዳጅና በምሥራቃዊ ሜዲትራኒያን ጋዝ ራሷን ስታረጋግጥ፣ የሳውዲ ነዳጅ በዋናነት የቻይና ጉዳይ ሊሆን ይችላል።

ነገር ግን በአውሮፓ ዋና ከተሞች የሚገኙ ልፍስፍስ ዲፕሎማቶች ድቤባን ይበልጥ ለመደገፍ ከተነሱ፣ እና የሚወክሏቸው መንግሥታት ምንም ካላደረጉ፣ በቅርቡ አህጉሪቱን ሊመታ የሚችለው ትርምስ ይገባቸዋል።