የምሥራቅ ሊቢያ ወደ ቱርክ ማዘንበል ስህተት ነው፤ ሊቀር ይችል ነበር፡ የአሜሪካ ዝምታ ዋጋ አስከፍሏል

በ27 ኖቬምበር 2019 ቱርክና በትሪፖሊ የሚገኘው በእጅ የተመረጠው የሊቢያ ብሔራዊ መግባባት መንግሥት በቱርክና በሊቢያ መካከል የባሕር ድንበር ማቅረብ የሚያስችል ስምምነት ተፈራርመዋል፤ ሁለቱ አገሮች በቅርብ ነጥባቸው እንኳ 352 ማይል ይራቃሉ። ይህን መስመር ለመሳል ግን የሮድስና የካርፓቶስ ውኃ ክልሎችን መድፈርና የቀርጤስ ምሥራቃዊ ጫፍን ከፊል ለሁለት መቁረጥ ያስፈልጋል። ይህም ልክ በግብፅና በጣሊያን መካከል ከሊቢያና ከማልታ ውኃ ክልሎች ላይ ተሻግሮ የሚያልፍ የባሕር ድንበር ስምምነት እንደ ተደረገ ያለ ምሳሌ ነበር።

ስምምነቱ የቱርክን አዲስ ኢምፔሪያሊዝምና የሊቢያን እውነተኛ ሉዓላዊነት እጦት ያንጸባርቅ ነበር። የቱርክ ፕሬዚዳንት ረጀብ ጣይብ ኤርዶጋን (Recep Tayyip Erdoğan) እንደሚመለከቱት፣ የፋይዝ አል-ሠራጅ (Fayez al-Sarraj) በትሪፖሊ የተመሠረተው መንግሥት የቱርክን የሀብት መሰብሰብ ለማጽደቅ ማኅተም የሚያደርግ ብቻ እንደ ነበር ይታያል።

በትሪፖሊ የሚገኙት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር መሐመድ ጣሂር ሲያላ (Mohamed Taher Siala) ስምምነቱን ሲፈርሙ አብዛኛው ዓለም አውግዞታል። ይህም በትሪፖሊ የሚገኘው መንግሥት ሙያዊነት እንደሌለው አመላክቷል። ቱርክ በአዲሱ የሜዲትራኒያን ካርታዋ ያስቀመጠችው ምሳሌ ለባሕር ሕግ እንደ ኢራን በሆርሙዝ ባሕረ ሰላጤ ላይ የምታቀርበው የባለቤትነት ጥያቄና ቻይና የምትከተለው የዘጠኝ ሰረዝ መስመር ያህል ጎጂ ነበር።

የሊቢያ መንግሥታዊ ሥልጣን እ.ኤ.አ. በ2011 የሊቢያ መሪ ሙአመር ቃዛፊ ከወደቁ በኋላ ለሁለት ተከፍሏል። በቃዛፊ ዘመን ፊልድ ማርሻል የነበሩትና የሊቢያ ዓረብ ጦር ኃይሎች ኃላፊ የሆኑት ኻሊፋ ሃፍታር (Khalifa Haftar) በምሥራቅ ሊቢያ ላይ ግልፅ ተፅዕኖ አስፈጽመዋል። ኢስላሚስት ታጣቂዎች፣ አብዛኞቹ በቱርክ፣ በኳታርና በሌሎች አክራሪ አገሮች የሚደገፉ፣ የአሜሪካን አምባሳደር ክሪስ ስቲቨንስን (Chris Stevens) ከገደሉ በኋላ የሃፍታር ኃይሎች “ኦፕሬሽን ዲግኒቲ”ን ከፍተው ታጣቂዎቹን ከቤንጋዚ አስወጥተዋል። ዛሬ የሊቢያ ዓረብ ጦር ኃይሎች የአገሪቱን 80 በመቶ ይቆጣጠራሉ፤ በትሪፖሊ የሚገኘውና ባልተመረጡት አብዱል ሐሚድ ድቤባ (Abdul Hamid Dbeibeh) የሚመራው በዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ ዕውቅና ያለው መንግሥት ቀሪውን የአገሪቱን ክፍል በላላ ሁኔታ ይቆጣጠራል፣ ለቀሩትም ታጣቂዎች መጠለያ ይሰጣል።

በመጀመሪያ በሊቢያ ዓረብ ጦር ኃይሎች ቁጥጥር ሥር ያሉትን አካባቢዎች የሚቆጣጠረው የሕግ አውጪ አካል የተወካዮች ምክር ቤት የሊቢያ-ቱርክ ስምምነትን ውድቅ አድርጎት ነበር። ይህ ግን በ20 ኦክቶበር 2026 ተቀየረ፤ በቱርክ ተከታታይ የተካሄደ ግፊት ተከትሎ የተወካዮች ምክር ቤት በድንገት ስምምነቱን አጸደቀ።

ማጽደቁ የባሕር ስምምነቱን ከዚህ የበለጠ ሕጋዊ አያደርገውም፤ ለፊልድ ማርሻሉና ለልጃቸው ሰዳም ስህተት ሳይሆን አይቀርም። በቤንጋዚ የሚገኘው መንግሥት በልማት፣ በኢኮኖሚና በፀጥታ ከትሪፖሊው እጅግ የተሻለ ውጤት አስመዝግቧል። ትሪፖሊ ዓለም አቀፍ ሕግን በመጣሷና ቤንጋዚ ሕጉን በማረጋገጧ መካከል የታየው ንጽጽር ለቤንጋዚ ክርክር ትልቅ የማስረጃ ነጥብ ነበር። ቀስ በቀስ የአውሮፓ አገሮች ይህን እየተገነዘቡ ነበር፤ ጣሊያንና ግሪክ ሁለቱም በቤንጋዚ ቆንስላ ጽሕፈት ቤት ከፍተዋል፣ የድቤባ ጣልቃ ገብነት ባይኖር ኖሮ ሌሎች አገሮችም በመከተል ላይ ነበሩ። አሁን ግን የአውሮፓ ኅብረት የተወካዮች ምክር ቤቱ እርምጃ ላይ በአንድነት ለማውገዝ በመቆሙ፣ የአውሮፓ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴሮች ዲፕሎማቶቻቸውን ካልጠሩ ቤንጋዚ እጅግ ዕድለኛ ትሆናለች። የሃፍታር አስተዳደር ዋነኛ አጋር የሆነችው ግብፅም እርምጃውን አውግዛለች።

ቢሆንም ዋሽንግተንና ምዕራቡ ዓለም የራሳቸውን ስህተቶች ሊያጤኑ ይገባል። ሌሎች አገሮች ከቤንጋዚ ጋር ለመገናኘት ፈቃደኛ ባልሆኑ ጊዜ ቱርክ በተደጋጋሚ ግፊት አድርጋለች። በማንኛውም ተጨባጭ መለኪያ በቤንጋዚ የሚገኘው መንግሥት ሊቢያን ሊገዛ ይገባው ነበር። የመንግሥትነትን ተልዕኮ አሟልቶ ከፍተኛ ልማት አሳክቷል፣ በትሪፖሊ ግን ምዝበራና መቀዛቀዝ ይታያል። ድቤባ አቋማቸው የአል-ቃኢዳና የእስላሚክ ስቴት (ISIS) አቋም የሚመስል ታላቅ ሙፍቲ በአጠገባቸው እንዲሰፍር አድርገዋል። አስፈላጊው ነገር ሃፍታሮች ብሔርተኞች መሆናቸው ነው፤ መገንጠልን አያበረታቱም። የሊቢያ የመጀመሪያው ሕገ መንግሥት ትሪፖሊና ቤንጋዚን በጋራ ዋና ከተሞች አድርጎ ይጠራ ነበር፤ ይህም በደቡብ አፍሪካ እንዳለው ሥርዓት ያለ ነው።

ትሪፖሊን በመጀመሪያ መቀበል በተፈጥሮው ያልተመሠረተ ነበር። የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሯ ሂላሪ ክሊንተንና ረዳታቸው፣ በኋላ የብሔራዊ ደኅንነት አማካሪ የሆኑት ጄክ ሱሊቫን፣ ሊቢያውያን ኢስላሚስቶችን በምርጫ ከውድቅ በኋላም እንኳ በቃዛፊ በኋላ በተቋቋመው የሊቢያ ሥርዓት ውስጥ ቅድሚያ ሰጥተዋል። የእነሱ፣ እንዲሁም የአውሮፓውያንና የተባበሩት መንግሥታት አመክንዮ፣ ኢስላሚስቶችን ማግለል ወደ በለጠ ጥቃት እና ዓመፅ እንደሚመራ የሚል ነበር፤ ማስታራቂነትም ይፋዊ ፖሊሲ ሆነ።

ዛሬ ብዙ ዲፕሎማቶች የፖሊሲውን መነሻ ረስተዋል። የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት በተለይ በዕውርነት እንደሚሠራ ይታያል፤ በትሪፖሊ ተገቢ ኤምባሲ ለማቋቋም እንኳ ፈቃደኛ ሳይሆን በጎረቤት ቱኒዚያ አስቀምጦታል። በቤንጋዚ ደግሞ ቅሬታ አለ፤ ምክንያቱም የአሸባሪዎቹ ጥቃት ከእነሱ ጋር ምንም ግንኙነት ባይኖረውም የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት የቆንስላው ጥቃት በኋላ ንብረቱን ለእርሱ አከራይቶ የነበረውን የአካባቢውን ቤተሰብ የኪራይ ዕዳ ሳይከፍል ተወው ሄዷል።

ቤንጋዚን ችላ በማለታቸው የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤትና በአውሮፓ ያሉ ብዙዎች ቱርክ ጥቅም እንድታገኝ መንገድ ከፍተውላታል። ቱርክ ክፉ ተዋናይ ልትሆን ትችላለች፣ መሪዋ ግን ዝምታ ወይም ሰነፍነት የሚታይበት አይደለም። የማያቋርጥ ግፊት ተቃውሞን ቀስ በቀስ ያሽመደምዳል።

አሜሪካና አውሮፓ በሃፍታሮች ሊበሳጩ ቢችሉም እውነታው ግን ሊቢያን በትሪፖሊ የሚቆጣጠሩት ባለሥልጣናትን አሜሪካውያንና አውሮፓውያን በሚያቅፏቸው መጠን ከሃፍታሮች የሚለይ ተግባር አልተገኘባቸውም። የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤትና የአውሮፓ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴሮች ፖሊሲያቸውን ከአውሮፓ ትርጓሜና ጥቅም ጋር ለረጅም ጊዜ ያስተካከሉ ኃይሎችን ለምን እንደ ችላ ተዉ ሊያብራሩ ይገባል።

የጨረታ ፉክክሮች የማያምሩ ቢሆኑም የመንቀሳቀስ እድል አለ። በ20 ኦክቶበር ድምፅ የተወካዮች ምክር ቤት ቀደም ሲል ያሳየውን ውድቅ አቋም ቀልብሶታል። አንድ ጊዜ ራሱን መቀልበስ ከቻለ እንደገናም ሊቀለብስ ይችላል። ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብም የአባላቱ የሥልጣን ዘመን ከአለቀ ሰነባብቷል ተብሎ የሚገለጸው የተወካዮች ምክር ቤት ውሳኔ ትርጉም የለውም የሚል አቋም ሊወስድ ይችላል። ወጥ ለመሆን ከተፈለገም የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤትና የአውሮፓ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴሮች የድቤባ አገዛዝን የማስመሰል ተረት ማቆም አለባቸው።

የተወካዮች ምክር ቤቱን ውሳኔ ምሥራቁን ለማግለል እና ከዚያም በበለጠ በቱርኮች እጅ ውስጥ ለሚገኝ መንግሥት በመስማማት ላይ ከመጠቀም ይልቅ የአሜሪካ፣ የአውሮፓና የተባበሩት መንግሥታት የጋራ አቋም አሁኑኑ ምርጫ እንዲደረግ ማድረግና ዕርዳታና ትብብርን አዲሱ የሕግ አውጪ አካል የቱርክን የባሕር ስምምነት እንደገና መርምሮ እንዲውድቅ ከማድረግ ጋር ማስተሳሰር ሊሆን ይገባል።