ከመኪና መንዳት ባሻገር፡ የሳውዲ ሴቶች ለውጥ በቂ ርቀት ተጉዟልን

በሳውዲ ዓረቢያ የሚኖሩ ሴቶች ሕይወት ባለፉት አሥር ዓመታት ውስጥ፣ የዘውድ ልዑል መሐመድ ቢን ሰልማን የማሻሻያ አጀንዳ በማስነሳት አቅርበው ባስከተሉት ለውጦች ምክንያት በከፍተኛ ሁኔታ ተለውጧል። እነዚህ ማሻሻያዎች ሳውዲዎች ቀደም ሲል እንደ የማይለወጥ እውነት የተቀበሉትን ግምቶች ተገዳድረዋል። እንዲሁም ከነዳጅ ባሻገር ኢኮኖሚውን ለማስፋፋት የሚሻ ኢኮኖሚ ግማሽ ሕዝቡን ከሕዝባዊ ሕይወት ዳር ላይ ጥሎ ሊቀጥል እንደማይችል የሚያሳየውን ኢኮኖሚያዊ እውነታ አምነዋል።

በመሆኑም የሳውዲ ቪዥን 2030 (Saudi Vision 2030) የሴቶችን ተሳትፎ ማኅበራዊ ግብ ብቻ ሳይሆን ኢኮኖሚያዊ ግዴታም አድርጎታል። በእንቅስቃሴ፣ በሥራ ስምሪትና በሕዝባዊ ተሳትፎ ላይ የነበሩ ገደቦች መነሳታቸው፣ በመንግሥት መሪነት ቢከናወንም እንኳ እንደ ይስሙላ ሊታይ የማይችል ለውጥ አስከትሏል። የሳውዲ ሴቶች ወደ ዩኒቨርሲቲዎች፣ የሥራ ቦታዎች፣ ንግዶችና የቴክኒክ ሙያዎች ገብተዋል፤ በሕዝባዊ ሕይወት ውስጥም በይበልጥ የሚታዩ ቦታዎችን እየያዙ መጥተዋል።

ከሕግ አንጻር፣ የሳውዲ ሴቶች በ2018 የመኪና የመንዳት መብት አግኝተዋል፤ የሳውዲ ሕግ ደግሞ በ2019 ከወንድ አሳዳሪነት (guardianship) ጋር የተያያዙ ገደቦችን በማላላት ለሴቶች የእንቅስቃሴና የጉዞ መብቶችን ሰጥቷል። በተጨማሪም ወደ ሥራ መግባት ዕድሎች ተስፋፍተዋል፣ በሥራ ቦታ የሚሰጡ ጥበቃዎች ተሻሽለዋል፤ እንዲሁም እንደ Wusool እና Qurrah ያሉ መርሐ ግብሮች ከትራንስፖርትና ከእንክብካቤ ጋር የተያያዙ እንቅፋቶችን መቋቋም ላይ ሠርተዋል። Saudization ፖሊሲዎችም የግሉ ዘርፍ ቀጣሪዎች ሴቶችን ጨምሮ የሳውዲ ዜጎችን እንዲቀጥሩ የበለጠ ጠንካራ ማበረታቻ ፈጥረዋል። እነዚህ ፖሊሲዎች የሴቶችን ሕጋዊ የመሥራት መብት በማሟላት፣ መብቶቻቸውን ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስችሉ ተገቢ ክህሎቶችን፣ መሠረተ ልማትንና ተቋማዊ ድጋፍን ሰጥተዋቸዋል። የሴቶች የሠራተኛ ኃይል ተሳትፎ በ2016 ከነበረበት 22.8 በመቶ በ2025 ወደ 33.6 በመቶ በከፍተኛ መጠን አድጓል፤ ይህም የሳውዲ ቪዥን 2030ን የ30 በመቶ ግብ አልፏል። ይህ ደግሞ በሳውዲ ዓረቢያ የፖለቲካ ሥልጣን፣ የኢኮኖሚ አስፈላጊነትና ተቋማዊ ፖሊሲ መገጣጠማቸው ማኅበራዊ-ኢኮኖሚያዊ ለውጥን እንዳፋጠነው ያሳያል።

ሆኖም በሳውዲ ዓረቢያ የሴቶች ተሳትፎ ከምሳሌያዊ ተካታችነት ባሻገር የተራመደ ቢሆንም፣ ወደ ተጨባጭ ብቃትና ኃይል የሚወስደው መንገድ አሁንም ረጅም ነው። የማሻሻያው የመጀመሪያ ምዕራፍ ለሴቶች ተደራሽነትን አስፋፍቷል፤ ቀጣዩ ምዕራፍ ግን ስለ ውሳኔ ሰጪነት፣ ስለ ኢኮኖሚያዊ አቅም፣ ስለ አመራርና ስለ ውሳኔ አሰጣጥ መሆን አለበት። ምክንያቱም አንዲት ሴት ወደ የሥራ ገበያ ገብታም ቢሆን በኢኮኖሚ ጥገኛ ሆና ልትቀር፣ የሥራ ዕድገት ልትከለከል ወይም የራሷን ንብረት የመቆጣጠር አቅም ልታጣ ትችላለች። ትምህርቷና ክህሎቷ ቢኖራትም፣ ስትራቴጂያዊ ውሳኔዎችን ልትወስንበት የምትችልበት የቦርድ ጠረጴዛ ላይ እስከማትደርስ ሊሆን ይችላል። የብቃትና የኃይል ባለቤትነት እውነተኛ መለኪያ ስንት ሴቶች እንደሚሠሩ ብቻ ሊሆን አይችልም፤ የሚሠሩባቸውን መስኮች፣ የሚያገኙትን ገቢ፣ የሚይዙትን ንብረት፣ የሚደርሱበትን ደረጃና የሚጠቀሙበትን ሥልጣን ማካተት አለበት።

በዓለም ባንክ የሴቶች፣ የንግድና የሕግ 2026 (Women, Business and the Law 2026) ማዕቀፍ መሠረት፣ ሳውዲ ዓረቢያ በሕጋዊ ማዕቀፎች 56.2/100፣ በደጋፊ ማዕቀፎች 72.0፣ እንዲሁም በሕግ ማስከበር ግንዛቤ 50.7 አስመዝግባለች። በእኩል ክፍያ እንዲሁም በወላጅነት፣ በሥራና በሕፃናት እንክብካቤ ረገድ ነጥቦቹ ከፍተኛ ናቸው። ሆኖም ጋብቻና ንብረት እያንዳንዳቸው 25 በመሆን ደካማ መስኮች ሆነው ቀጥለዋል፤ የእንቅስቃሴ ነጥብ 38 ሲሆን የሥራ ፈጠራ ደግሞ 50 ነው። ይህ ደግሞ የኢኮኖሚ ኃይል ክፍፍል አሁንም ያልተመጣጠነ መሆኑን ያመለክታል።

ሕጋዊ ማሻሻያዎች ተደርገዋል፤ ነገር ግን እውነተኛ ተፅዕኖ ለማምጣት ተቋማዊ ለውጥ፣ አስተዳደራዊ አሠራሮችና የሕግ ማስከበሪያ ዘዴዎች መሻሻል አለባቸው። ተደራሽ የቅሬታ ማቅረቢያ ሥርዓቶች፣ ግልጽ አስተዳደራዊ አሠራሮች፣ ውጤታማ መፍትሔዎችና ተገዢነትን ማረጋገጥ የሚችሉ ተቋማት አብረዋቸው መኖር አለባቸው። በሕግ በተደነገገውና በተግባር በሚተገበረው መብት መካከል ያለው ክፍተት ካልተደፈነ፣ ሴቶች ወደ ተጨባጭ ብቃትና ኃይል የሚያደርስ እውነተኛ እመርታ ሳያገኙ ይቀራሉ።

በሳውዲ ዓረቢያ እየተፈጠረ ያለው የሴቶች የሥራ ፈጠራ ሥነ ምኅዳር ተስፋ ሰጪ ምስል ያሳያል። በመንግሥት የሚደገፉ ከፍተኛ የፋይናንስ፣ የሥልጠናና የሥራ ፈጠራ መርሐ ግብሮች ምክንያት ሴቶች በኢ-ኮሜርስ፣ በቱሪዝም፣ በቴክኖሎጂ፣ በማማከር አገልግሎት፣ በምግብና በእንግዳ ተቀባይነት ዘርፎች ውስጥ በይበልጥ እየታዩ መጥተዋል። ቀጣዩ የፖሊሲ ፈተና ግን ሴት ሥራ ፈጣሪዎችን ከአነስተኛና ጥቃቅን ድርጅቶች ወደ ካፒታል-ተኮር፣ በቴክኖሎጂ የሚመሩና ሊስፋፉ የሚችሉ ንግዶች ማሸጋገር ነው። ይህ ደግሞ ቀላል የብድርና የቬንቸር ካፒታል ተደራሽነትን፣ ጠንካራ የንግድና የንብረት መብቶች ጥበቃን፣ የግዥ ዕድሎችን፣ የአማካሪነት መረቦችን፣ የገበያ ተደራሽነትንና በሴቶች ባለቤትነት የሚመሩ ድርጅቶች እንዲስፋፉ የሚያስችሉ ዘዴዎችን ይጠይቃል። በአወቃቀሩም ሆነ በአስተሳሰቡ አሁንም በአብዛኛው አባታዊ በሆነ የኮርፖሬት አከባቢ ውስጥ፣ ሴቶች አሁንም ከከፍተኛ ደረጃ ውሳኔ አሰጣጥ ተገልለው ራሳቸውን ያገኛሉ።

በተጨማሪም የዜግነት ተኮር የሥራ ስምሪት ፖሊሲዎች ሴቶችን ጨምሮ በሳውዲ ዜጎች ላይ አዎንታዊ ተፅዕኖ ቢያሳድሩም፣ የአገሪቱ የሥራ ገበያ አሁንም የተከፋፈለ ነው። ስለሆነም ለአገር ውስጥ የሥራ ገበያ የሚሰጡ ጥቅሞች በራስ-ሰር ወደ ስደተኛ ሴቶች አይዘልቁም፤ እነርሱም በአብዛኛው ዝቅተኛ ክፍያ ባላቸው የአገልግሎት ዘርፎች፣ በቤት ውስጥ ሥራ፣ በጤናና ከሕፃናት እንክብካቤ ጋር በተያያዙ ሙያዎች ተከማችተው ቀርተዋል። ለውጥ አምጪ የሆነ የሥራ ገበያ ፖሊሲ በዜጋና ዜጋ ባልሆነ ክፍፍል ላይ ሊቆም አይችልም፤ ደመወዝን፣ በሥራ ቦታ የሚሰጡ ጥበቃዎችን፣ እንቅስቃሴንና የሕግ መፍትሔዎች ተደራሽነትን ጨምሮ ሰፊው የሴት የሥራ ኃይል የሚንቀሳቀስበትን ሁኔታ መፍታትም አለበት።

ትምህርት ሌላ ተቃርኖ ያቀርባል። የሳውዲ ሴቶች የተማሩ ናቸው፤ በከፍተኛ ትምህርት ጠንካራ ውክልና ያላቸው ሲሆን በሳይንስ፣ በቴክኖሎጂ፣ በምሕንድስና፣ በሕክምና፣ በቢዝነስና በሕግ ዘርፎች ጉልህ ተሳትፎ አላቸው። ሆኖም የትምህርት ደረጃ በራስ-ሰር ወደ ሥራ ስምሪትና ወደ ከፍተኛ ገቢ አይተረጎምም፤ በድርጅቶች አናት ላይ ወዳለው አመራርም መድረስን አያረጋግጥም። ስለሆነም የመስታወት ጣሪያን ለመስበር፣ በሳውዲ ዓረቢያ ቀጣዩ የማሻሻያ ምዕራፍ የዕድገት መዋቅሮችን መለወጥ አለበት።

የመንዳት መብት ለሳውዲ ሴቶች የሰፊው ለውጥ እጅግ ኃያል ምልክት ሆነ፤ ምክንያቱም እንቅስቃሴ ራስን ማስተዳደርን፣ ወደ ሥራ መግባት ተደራሽነትንና በሕዝባዊ ሕይወት መሳተፍን ይወክላል። ያ መድረክ ግን ከተሻገረ ቆይቷል። ዛሬ በዩኒቨርሲቲዎች፣ በሥራ ቦታዎችና በንግዶች ውስጥ ያሉ ወጣት የሳውዲ ሴቶች ከእናቶቻቸውና ከአያቶቻቸው የተለየ ጠባይ አላቸው። በዲጂታል የተገናኙ፣ በሙያ ረገድ ከፍተኛ ምኞት ያላቸውና ለዓለም አቀፍ የትምህርትና የሥራ ቦታ መመዘኛዎች የተጋለጡ ናቸው። ለእነርሱ ተደራሽነት መጨረሻው አይደለም፤ መጀመሪያው ብቻ ነው።

የሳውዲ ዓረቢያ የግል ዘርፍ ከዚህ ለውጥ ጋር መራመድ አለበት። ሴቶች በመንግሥት የሚመራ የተካታችነት መርሐ ግብር ተጠቃሚዎች ሆነው ሊቀጥሉ አይገባም። የሰው ኃይል ካፒታላቸው ለሳውዲ ዓረቢያ ከነዳጅ በኋላ ላለው ኢኮኖሚ የማይተካ መሆኑ ተቀባይነት ሊያገኝ፣ እነርሱም ወሳኝ ተዋናዮች እንደሆኑ መታወቅ አለባቸው። የስኬታቸው እውነተኛ መለኪያ በመጨረሻ የሳውዲ ሴቶች ከመንዳት፣ ከመሥራትና ከመሳተፍ በላይ ማድረግ መቻላቸው ይሆናል። ባለቤት መሆን ይችላሉን? መምራት ይችላሉን? ካፒታልን መቆጣጠር ይችላሉን? የድርጅት ስትራቴጂንና የሕዝብ ፖሊሲን መቅረጽ ይችላሉን? እንዲሁም ለእነርሱ የተፈጠሩ ቦታዎችን ከመያዝ ባሻገር ሥልጣንን መጠቀም ይችላሉን?