አዘርባጃን በሴቶች ትምህርት ላይ ለኢስላሚስት ጫና መንበርከክ የለባትም

በ21 ሴፕቴምበር 2026 የአዘርባጃን የሚኒስትሮች ካቢኔ ከዓለማዊ ትምህርት ጋር የማይጣጣም ተብሎ የሚታወቀውን አለባበስ ለመከልከል የትምህርት ቤት የደንብ ልብስ መመሪያዎችን አሻሽሏል። ፖሊሲው ራስ መሸፈኛን በስም ባይጠቅስም፣ በተግባር ግን ትምህርት ቤቶች ራስ መሸፈኛ የለበሱ ተማሪዎችንና መምህራንን እንዳይገቡ ማድረጋቸውን ተከትሎ ተተግብሯል። ውሳኔው ተቃውሞና የትምህርት ቤት ቦይኮት እንቅስቃሴዎችን አስነስቶ፣ በቱርክ ውዝግብ ፈጥሯል፣ በኢራንም ስጋት አስነስቷል። ይህ ቀውስ ከአስተዳደራዊ ክርክር ባሻገር በሙስሊም አብላጫ ቁጥር ባላቸው መንግሥታት ውስጥ በሴቶች ትምህርት፣ በሃይማኖታዊ ባለሥልጣንነትና በፖለቲካዊ ዓለማዊነት ዙሪያ ያለውን መዋቅራዊ ግጭት የሚያጋልጥ መሆኑን ያሳያል።

የአዘርባጃን መንግሥት መሠረታዊ ዓላማ ሴት ልጆችን ከግዴታ ራስ መሸፈኛ እና ከኢስላሚስት የወንድ የበላይነት ፓትርያርካዊ ጽንሰ ሐሳብ መጠበቅ ነው። የፖለቲካ ኢስላሚዝም (እስልምናን የፖለቲካ ሥርዓት የማድረግ ርዕዮተ ዓለም) የሴትን አካል በወንድ ሥልጣን ሥር መገዛትን ለማስፈጸም እንደ ምልክት ይጠቀምበታል። ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ማዕቀፎች እንደሚያስቀምጡት፣ ሕፃናት የዕድገት ዕድላቸውን፣ ደኅንነታቸውንና እኩል ዜግነታቸውን ከሚጎዱ የወላጆች ማኅበራዊና ሃይማኖታዊ ጫናዎች የመጠበቅ መሠረታዊ መብት አላቸው።

ታሪካዊ ምሳሌዎች የሴቶች ትምህርት በወግ አጥባቂ ተቃውሞ ዒላማ መሆኑ እንደቀጠለ ያሳያሉ። በ1920ዎቹ የአፍጋኒስታኑ ንጉሥ አማኑላህ የሴት ልጆች ትምህርት ቤቶችን አቋቁመው ሴት ተማሪዎችን ለከፍተኛ ትምህርት ወደ ቱርክ ልከው ነበር፣ ሆኖም ሃይማኖታዊ ተቃውሞ የዘመናዊነት ጥረታቸውን አፈራርሶታል። ከዚያ ብዙ ዓመታት በኋላ አያቶላህ ሩሁላህ ኾሜይኒ በኢራን በዓለማዊ ማሻሻያዎች ላይ ሕዝብ አነሳስተው፣ ይህም የግዴታ ራስ መሸፈኛ ግዴታ እንዲመጣ አድርጓል። ዛሬ የታሊባን የፆታ አፓርታይድ ሥርዓትና ሴቶችን ከሁለተኛ ደረጃና ከከፍተኛ ትምህርት ማግለሉ የሃይማኖታዊ ግፍ ጽንፈኛ ጫፍ መሆኑን ያሳያል።

በግለሰብ መብቶች፣ በሃይማኖታዊ ትውፊትና በሲቪክ እኩልነት መካከል ያለው ውጥረት ዓለም አቀፋዊ ነው፤ ለምሳሌ የእስራኤል ክኔሰት በዩኒቨርሲቲ ክፍሎች ውስጥ የፆታ መለያየትን የሚፈቅድ ሕግ አውጥቶ፣ ለኦርቶዶክሳዊ ወግ ቦታ መስጠት የሴቶችን የአካዳሚ ተሳትፎ ይጎዳ አይጎዳ በሚለው ላይ ክርክር አስነስቷል።

ነገር ግን በመንግሥት የሚጫን ዓለማዊነት የሃይማኖታዊ አባታዊ ሞግዚትነትን መምሰል የለበትም። የዓለማዊነት ተቃዋሚዎች የፆታ እኩልነትን እንደ ባዕድ የምዕራባውያን ጫና በማቅረብ ሲከራከሩ፣ መሠረተ እምነተኞች ደግሞ ሴቶችን መናቅን፣ ፀረ-ሴማዊነትንና ፀረ-ተመሳሳይ ፆታዊነትን የማይለወጡ እውነታዎች አድርገው ያቀርባሉ። ሁለቱም አባባሎች ታሪክን በተሳሳተ መንገድ ያቀርባሉ። በሙስሊም ዓለም አንዳንድ ክፍሎች የሚታዩ ዶግማዎች የዘመናችን ክስተቶች ሲሆኑ፣ በሃያኛው ክፍለ ዘመን የፖለቲካ ርዕዮተ ዓለሞች፣ የቅኝ ግዛት የሕግ ኮዶችና የአምባገነናዊ የአገር ግንባታ ሂደቶች ያስተካከሏቸዋል። ከእነዚህ እድገቶች በፊት የነበረው ክላሲካዊ እስላማዊ ሥልጣኔ የባህል ክፍትነትን፣ ሃይማኖታዊ መቻቻልንና በፆታና በማኅበራዊ ልማዶች ዙሪያ ተለዋዋጭነትን ያሳይ ነበር፣ ይህም ብዙ ጊዜ ከመካከለኛው ዘመን ምዕራባዊ አውሮፓ ጥብቅ ኦርቶዶክሳዊነት ጋር ሲነጻጸር የተሻለ መሆኑን ያሳያል።

ይህ ታሪካዊ ክፍት አስተሳሰብ በክላሲካዊ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ ይታያል። የፋርስ ግጥም ምሰሶና የአዘርባጃን ባህላዊ ቅርስ መሪ ተወካይ የሆኑት የኒዛሚ ገንጀቪ (Nizami Ganjavi) ሥራዎች ከዘመናዊነት በፊት በክልሉ የነበረውን ሰብዓዊነት የሚያሳዩ አሳማኝ ማስረጃዎችን ያቀርባሉ። በ“ኾስሮውና ሺሪን” (Khosrow and Shirin) ያሉ ድንቅ ሥራዎቹ ገንጀቪ ሴት ዋና ገጸ ባሕርያትን ራሳቸውን የቻሉ፣ በእውቀት የገዘፉ፣ የፖለቲካ አቅምና የሞራል ሥልጣን ያላቸው አድርጎ ይስላቸዋል። ከዚህም በላይ የመካከለኛው ዘመን የፋርስ ባህል ተጽዕኖ ያሳየበት ሥነ ጽሑፍ ፍቅርንና ማንነትን በተለዋዋጭ መንገድ የሚወክሉ ቅርጾችን በተደጋጋሚ ያቀርብ ነበር፣ ይህም ከብዝኃነት ጋር በተስማማ መልኩ የነበረ ባህላዊ ቅርስ መኖሩን ያንጸባርቃል።

የአሁኑን ቀውስ ለመፍታት የፖሊሲ ማዕቀፎች የሁሉንም ሕፃናት ትምህርት አለባበሳቸው ምንም ይሁን ምን መረጋገጥ የሚያስፈልገውን ግዴታ የሚያሟላ ስትራቴጂ ማካተት አለባቸው። ተማሪ ሴት ልጆች በወላጆቻቸው ሃይማኖታዊ እምነትና በጠንካራ የመንግሥት ፖሊሲ መካከል ታግተው መቀረት የለባቸውም፤ ተማሪዎችን በማግለል መቅጣት መንግሥት ሊከላከልላቸው የሚፈልጋቸውን ሕፃናት ራሱ መቅጣት ማለት ነው።

የአዘርባጃን ባለሥልጣናት እነዚህን ተማሪዎች ወደ መደበኛው ትምህርት ለማካተት እንደ ተለዋዋጭ የምዝገባ ሥርዓቶች፣ የሽግግር የአለባበስ መመሪያዎችና በትምህርት ቤት ላይ የተመሠረቱ የምክር አገልግሎት መስመሮች ያሉ ፈጠራ የታከለባቸው አካታች መንገዶችን መፈለግ አለባቸው፣ ከዚሁ ጎን ለጎንም የመማር መብትን ሳይጥሱ አዲሶቹን ፖሊሲዎች የሚተገብሩበትን ዘላቂ ማዕቀፍ መዘርጋት ይኖርባቸዋል።

ከዚህም በላይ የፆታ ተነሳሽነቶች ነፃ አውጪ፣ ዴሞክራሲያዊና ተሳታፊ ሆነው እንዲቀጥሉ ለማድረግ ጥረቶች የሴቶችን አመራር ማበረታታት አለባቸው። አዘርባጃን ከፌሚኒስት ምሁራን፣ ከአስተማሪዎች፣ ከሕፃናት ጥበቃ ባለሙያዎችና ከተለያዩ ዓለማዊና ሃይማኖታዊ ዳራዎች ከመጡ ሴቶች የተዋቀሩ ነፃ የግምገማ ቡድኖችን በማቋቋም የፖሊሲ አፈጻጸሙን እንዲመሩ ማድረግ አለባት። የፆታ እኩልነትን ማስፋፋት በተጨማሪ የአካባቢ አስተዳደርን በሙስሊም አብላጫ ቁጥር ባላቸው ማኅበረሰቦች መካከል ካለው ቀጣናዊ አንድነት ጋር የሚያስተሳስር የተቀናጀ አቀራረብ ይጠይቃል። ድንበር ተሻጋሪ ጥምረቶችን መገንባት ሴት ምሁራንና አቀንቃኞች የወንዶችን ማስገደድ የሚቋቋሙበትን ስልቶች እንዲለዋወጡ ያስችላቸዋል። እነዚህ ማዕቀፎች ውጤታማ የሰብዓዊ መብት አሠራሮችን ቅድሚያ መስጠት አለባቸው፤ “የባህል ብዝኃነት” ወይም “ሃይማኖታዊ ተገቢነት” የሚሉ ይግባኞች ፈጽሞ አባታዊ ልማዶችን ወይም የግዴታ ራስ መሸፈኛን ለማስረዳት ሰበብ ሊሆኑ አይገባም።