የአፍጋኒስታን ኢንቨስትመንት ቅሌት የኢራንን ኢኮኖሚያዊ ማሽቆልቆል ያጎላል

ለአፍጋኒስታን የኢራን መሬት እንዲመደብ የሚያደርግ ስምምነት መደረሱ መገለጹን ተከትሎ የተነሳው የሕዝብ ተቃውሞ የኢራን ባለሥልጣናትን ጉዳት ለመቀነስ እርምጃ እንዲወስዱ አስገድዶአቸዋል፤ ይህም የሕዝብ ቁጣ ጥንካሬን ብቻ ሳይሆን ከ47 ዓመታት የሃይማኖታዊ አገዛዝ በኋላ የኢራን የኢኮኖሚ ማሽቆልቆል ደረጃ ምን ያህል መሆኑን አጋልጧል።

በ8 ኦክቶበር 2026፣ ከአፍጋኒስታን አጠገብ በሚገኘው የአገሪቱ ሰሜን ምሥራቅ ክፍል ያለ ምርጫ ክልልን የሚወክሉት የፓርላማ አባል ሞህሰን ዛንጋነህ (Mohsen Zanganeh)፣ የኢራን መንግሥታዊ ስርጭት ተቋም የሆነው የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ ስርጭት ድርጅት (IRIB) አካል በሆነው ሳሃር ቲቪ ላይ ተናግረው፣ “…አፍጋኒስታን በቻባሃር ወደብ ነፃ ቀጣና ውስጥ የራሷ የሆነ ግዛት እንዲኖራት የሚያስችል ስምምነት ላይ ደርሰናል።” ብለዋል።

ይህ መግለጫ በቅርቡ አፍጋኒስታንን በጎበኙበት ጉብኝት ያስመዘገቧቸውን ውጤቶች እየገለጹ በነበረበት ወቅት የተሰጠ ሲሆን፣ በኢራናውያን ዘንድ የተቆጣ ምላሽ አስከትሏል።

በኢራን ውስጥ እንደ መሬት ማጣት እንዲህ ያለ ጥልቅ ስሜት የሚቀሰቅስ ጉዳይ ጥቂት ናቸው። ኢራናውያን በ19ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ በቃጃር ሥርወ መንግሥት ለጻር ሩሲያ አሳልፎ የተሰጠውን ግዛት እስከ ዛሬ ድረስ ይቆጩበታል። ኢራን ሌላ የግዛት ቁራጭ ደግሞ አሳልፋ ትሰጣለች የሚል ሐሳብ፣ እንዲሁም ይህ ለታሊባን የመካከለኛው ዘመን አመለካከት ላለው አፍጋኒስታን እንደሚሆን መጠቆሙ፣ ቁጣን አቀጣጥሎ ውርደትን ጨምሯል። በኢራን ማኅበራዊ ሚዲያ ላይ “የኢራን መሬት ለአፍጋኒስታን መሰጠቱ” የሚሉ አርዕስቶች ተለጥፈዋል።

ምላሹ እስከዚያ ድረስ በርትቶ ከፍተኛ ባለሥልጣናት ጣልቃ እንዲገቡ አስገድዷል። የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ቃል አቀባይ እስማኢል ባቃኢ (Esmail Baghaei) በጋዜጣዊ መግለጫ ላይ ቀርበው ዘገባዎቹን “አለመግባባት” ሲሉ አጣጥለዋቸዋል። “ይህ በእውነቱ ከተከበሩ የፓርላማ አባላት መካከል የአንዱ አስተያየት ያስከተለው ግልጽ አለመግባባት ነበር” ብለዋል።

በመቀጠልም ማብራሪያ ሰጥተዋል። ባቃኢ እንዳሉት፣ ኢራናውያንና ታሊባን የተወያዩበት ጉዳይ የሉዓላዊነት ሽግግር ሳይሆን፣ ወደብ የሌላቸው አገሮች ወደ ወደቦችና ክፍት ውኃዎች መድረሻ እንዲኖራቸው በዓለም አቀፍ ልምድ የሚተገበር የኪራይ አደረጃጀት ነው። እንደሚሉትም፣ እንዲህ ያሉ አደረጃጀቶች ንግድን ማቀላጠፍና መልካም ግንኙነት ማጠናከር ሊያግዙ ይችላሉ።

ክህደቱን በማስተካከያ አስከትለውታል፤ ባቃኢ እንዳሉት፣ አፍጋኒስታንን በተመለከተ መደበኛ ሐሳብ በይፋ አልቀረበም። ርዕሱ የተነሳው በሚኒስትራዊ ጉብኝት ወቅት በተካሄደ የመንግሥታዊ ስብሰባ ጎን ለጎን ሲሆን፣ ኢራንም ጉዳዩን ለመመርመር መስማማቷን ገልጸዋል።

ዛንጋነህም አስተያየታቸውን አብራርተዋል። እንዳሉት፣ ትርጉሙ ኢራን በቻባሃር ወደብ አጠገብ በባሕር ዳርቻ 10 ሄክታር ገደማ መሬትና በወደቡ ነፃ ቀጣና ውስጥ ደግሞ 100 ሄክታር ገደማ ለአፍጋን ኢንቨስትመንት መመደብ መሆኑን ገልጸዋል። አፍጋኒስታን እንደ የአገር ውስጥ ደረቅ ወደብ ያሉ መሠረተ ልማቶችን በማልማት ወደ ዓለም አቀፍ ውኃዎች ያላትን ተደራሽነት ልታሻሽል እንደምትችል አመልክተዋል። “የዚህ መግባባት ትርጉም አፍጋኒስታን በዚህ አካባቢ ኢንቨስት ታደርጋለች ማለት ነው” ብለው ዛንጋነህ አብራርተዋል፣ ኢራን ግዛትም ሆነ ሉዓላዊነት እንደማታስተላልፍ አጽንኦት ሰጥተዋል።

ባለሥልጣናት የምክር ቤት አባሉ ያሉትን ለማስተካከል ቢሞክሩም፣ ይህ ጉዳይ ቀሳውስትን ወደ ሥልጣን ያመጣውን የ1979 አብዮት እስካሁን በቁጭት በምታስታውስ ሕዝብ ቁስል ላይ ጨው ሆኗል። ሰፊ የተፈጥሮ ሀብት፣ ስትራቴጂያዊ መልክዓ ምድራዊ አቀማመጥ፣ ረጅም የክልላዊ ንግድ ታሪክና ተሰጥኦ ያለው፣ የተማረና ምዕራባዊ ዝንባሌ ያለው ሕዝብ የታደለች አገር፣ ታሊባን በሚገዛት አፍጋኒስታን የሚመጣ ኢንቨስትመንት እንኳን እንደ ስኬት የሚቆጠርበት ደረጃ ላይ እንዴት ደረሰች የሚለውን ጥያቄ አንስቷል።

ለአሥርት ዓመታት፣ የእስላማዊ ሪፐብሊኩ ፖሊሲዎች ኢራን የዘመነ ቴክኖሎጂ፣ ባለሙያ እውቀትና ጉልህ ካፒታል ልታገኝባቸው ከሚችሉ የውጭ ባለሀብቶች እንድትርቅ አድርጓታል። የፖለቲካ መገለል፣ ማዕቀቦች፣ በምዕራብ ላይ ያለ ርዕዮተ ዓለማዊ ጥላቻና በኃያላን ጥቅመኛ ቡድኖች የተጠመደ የኢኮኖሚ ሥርዓት፣ ኢራን ወደ ዓለም አቀፍ ገበያዎችና ዘመናዊ ኢንቨስትመንት ያላትን ተደራሽነት ገድቦታል። ከዓለም አቀፍ ኢኮኖሚ ጋር ከመቀናጀት ይልቅ፣ አገሪቱ በመገለል ተጎድታለች።

አስገራሚው ነገር፣ ሌሎች አገሮች ኢኮኖሚያቸውን ለመለወጥ የተጠቀሙባቸው ብዙ ጥቅሞች በኢራን እጅ መኖራቸው ነው። መልክዓ ምድራዊ አቀማመጧ ኢራንን መካከለኛው እስያን፣ ካውካሰስን፣ የሕንድ ክፍለ አህጉርንና መካከለኛው ምሥራቅን የሚያገናኝ ዋነኛ የመሸጋገሪያ ማዕከል ልታደርግ ትችል ነበር። የኃይል ሀብቷ፣ የኢንዱስትሪ መሠረቷና የሠለጠነ የሰው ኃይሏ ብልጽግናን ሊያመጡ ይችሉ ነበር። ሆኖም ሥርዓቱ በአሥርት ዓመታት የተሳሳተ አስተዳደር፣ ርዕዮተ ዓለማዊ ግጭትና ተቋማዊ መበስበስ እነዚህን ጥቅሞች አባክኗል።

በ1979 ከኢራን ጋር ተመጣጣኝ ደረጃ ላይ ከነበሩ ወይም ከዚያ ያነሰ የሚመች ሁኔታ ከነበራቸው አገሮች ጋር ሲነጻጸር ልዩነቱ ግልጽ ነው። ደቡብ ኮሪያ ዋነኛ የቴክኖሎጂና የኢንዱስትሪ ኃይል ሆናለች። ኢራናውያን በአንድ ወቅት እንደ ዝቅተኛ የሚቆጥሯቸው የነበሩት በፋርስ ባሕረ ሰላጤ የሚገኙ የአረብ አገሮች የዓለም አቀፍ ኢንቨስትመንት፣ ንግድና አገልግሎት ማዕከላት ሆነው አድገዋል። የሕዝቦቻቸው የኑሮ ደረጃ አሁን ከኢራናውያን በላይ ደርሷል። በሌላ በኩል ርዕዮተ ዓለማዊ ቅድሚያዎችን ከኢኮኖሚ ልማት በላይ እንዲሁም ለሥርዓቱ ታማኝነትን ከብቃት በላይ የሚያስቀምጥ ሥርዓት የኢራንን ሕዝብ ወደኋላ ገትቶታል።

የኢራን ኢኮኖሚያዊ አቅም አልጠፋም፣ ነገር ግን የእስላማዊ ሪፐብሊኩ ርዕዮተ ዓለማዊ ተቋማትና ፖሊሲዎች ይህን አቅም አግደውታል፤ ምክንያቱም ሥርዓቱ ወደ ካኪስቶክራሲ ተለውጧል፣ ማለትም እጅግ ብቃት በጎደላቸውና እጅግ የማይመጥኑ ሰዎች የሚመሩበት አስተዳደር ሆኗል።