ኢትዮጵያ አሜሪካ ለግብፅ የከለከለችውን የሩሲያ ተዋጊ ጄቶች እንዴት አገኘች

በ28 ኦክቶበር 2026 የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ በሞስኮ ኢትዮጵያ 12 የሩሲያ ሱ-35 ተዋጊ ጄቶችን መረከቧን፣ ከዚያም አራት የኤስ-400 የአየር መከላከያ ባትሪዎች እንደሚከተሉ አስታውቀዋል፤ ይሁን እንጂ ከዚያ በኋላ የወጡ ዘገባዎች ኢትዮጵያ የተረከበችው የመጀመሪያዎቹን ሁለት አውሮፕላኖች ብቻ መሆኑንና የቀሪው ርክክብ የጊዜ ሰሌዳ ግልጽ አለመሆኑን አመልክተዋል። ሁለት ተዋጊ ጄቶች ብቻ መገኘታቸውም ለዋሽንግተን አስቸጋሪ ጥያቄ ያስነሳል።

በ2019 የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ ጸሐፊ የነበሩት ማይክ ፖምፔዮ (Mike Pompeo) ግብፅ ከሩሲያ ሱ-35 ተዋጊ ጄቶችን ብትገዛ በ«የአሜሪካን ተቃዋሚዎች በማዕቀብ የመግታት ሕግ» (CAATSA) መሠረት ማዕቀብ ሊጣል እንደሚችል አስጠንቅቀዋት ነበር። ካይሮም በመጨረሻ ዕቅዷን ተወች። ከሰባት ዓመታት በኋላ ዋነኛ ተፎካካሪዋ ያንኑ የሩሲያ ተዋጊ ጄት አግኝቷል። ዋሽንግተን ያንኑ መስፈርት ተግባራዊ ታደርግ ይሆን?

ይህ ማስታወቂያ የመጣው ፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕ ስለ ታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ የግብፅን ቅሬታዎች ደጋግመው ባስተጋቡበት ዓመት ተከትሎ ነው። በ16 ጃንዋሪ 2026 ትራምፕ ለግብፁ ፕሬዚዳንት አብዱልፈታህ አል-ሲሲ ደብዳቤ ጽፈው የአሜሪካን ሽምግልና እንደገና ለማነቃቃት ጥያቄ አቅርበዋል። በ17 ጁን በኤቪያን፣ ፈረንሳይ በተካሄደው የG7 ጉባዔ ላይ ትራምፕ ኢትዮጵያ በግብፅ ላይ ፍትሐዊ ያልሆነ አያያዝ እንደፈጸመች ለሲሲ በይፋ ተናግረዋል፤ እንዲሁም ናይል ከሚገባው በላይ እየደረቀ መሆኑን ገልጸዋል።

ይህ ማለት ዋሽንግተን ከኢትዮጵያ ይልቅ ግብፅን መርጣለች ማለት ነው? በትክክል አይደለም። የትራምፕ ይፋዊ ንግግር ለካይሮ ያጋደለ ቢሆንም፣ የአሜሪካ ተቋማት ግን ከአዲስ አበባ ጋር ያላቸውን ግንኙነት ቀጥለዋል። በ21 ኦገስት የኢትዮጵያ መንግሥት ከፔንታጎን ጋር ምክክር መደረጉንና የመከላከያ ትብብርን ለማስፋት ስምምነት ላይ መደረሱን አስታውቋል። ፔንታጎን ተመሳሳይ መግለጫ ባያወጣም፣ ይህ ኢትዮጵያን የሚቃወም ወጥ የሆነ የአሜሪካ ፖሊሲ አለመኖሩን ያመለክታል።

ይህ ልዩነት አስፈላጊ ነው። ኢትዮጵያ ግድቡን የኤሌክትሪክ ኃይል ፕሮጀክትና የሉዓላዊነት ማረጋገጫ አድርጋ ትመለከተዋለች። በናይል ላይ በእጅጉ ጥገኛ የሆነችው ግብፅ ደግሞ ረዥም ጊዜ በሚቆይ ድርቅ ወቅት የውኃ እጥረት እንዳይከሰት ትሰጋለች። ሽምግልናው የማጠራቀሚያው ግድብ አሠራር ደንቦች ላይ ስምምነት ማድረግን፣ አስተማማኝ የመረጃ ልውውጥን እና አለመግባባቶችን የሚፈታ መንገድ መዘርጋትን ይሻል። የአንዱን ወገን ቅሬታ ደጋግመው የሚያጸድቁ ፕሬዚዳንት መኖር ይህንን የበለጠ ያከብዳል። የዐቢይ ግዥ በትራምፕ ላይ ብቻ ሊያላክክ አይችልም፤ ኢትዮጵያ በ2022 ስድስት ሱ-35 ተዋጊ ጄቶችን ማዘዟ ተዘግቧል።

የኢትዮጵያ የአሁኑ የደኅንነት ሁኔታ እየተበላሸ ነው። በሰሜናዊ ክፍሎቿ የታደሰው ውጊያና ከኤርትራ ጋር እየተካረረ የመጣው ውጥረት ማንኛውም ወታደራዊ ግዥ የሚያስከትለውን አደጋ ይጨምራል። በ3 ኦክቶበር የአሜሪካ ውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት በኢትዮጵያና በኤርትራ መካከል የሚከሰት ሌላ ግጭት ሰፊውን የአፍሪካ ቀንድ ሊያናጋና ከሁለቱም አገሮች ጋር ያለውን የአሜሪካ ትብብር አደጋ ላይ ሊጥል እንደሚችል አስጠንቅቋል። ይህ ማስጠንቀቂያ ከፕሬዚዳንታዊ አስተያየቶች ብቻ ይልቅ የአሜሪካን መንግሥታዊ ቅድሚያዎች ይበልጥ ግልጽ አድርጎ ያሳያል።

ለሞስኮ ስምምነቱ ከወጪ ንግድ ገቢ በላይ ጥቅም ያስገኛል። ሩሲያ በክርክር በተሞላ ክልል ውስጥ ሌላ የመከላከያ ግንኙነት ታተርፋለች። ኢትዮጵያ ደግሞ ከዋሽንግተን ጋር የቀረበ ግንኙነት ለሚፈልጉ አገሮች የፖለቲካ መዘዝ ያለው ትጥቅ ለማግኘት ዕድል ታገኛለች። ጥያቄው እነዚህ መዘዞች በወጥነት ተግባራዊ ይደረጉ ይሆን የሚለው ነው።

የCAATSA አንቀጽ 231 ከተወሰኑ የሩሲያ የመከላከያ ወይም የመረጃ ደኅንነት ዘርፍ አካላት ጋር የሚደረጉ ጉልህ ግብይቶችን በተመለከተ፣ በሕጋዊ ቅድመ ሁኔታዎች፣ ልዩ ሁኔታዎችና የይቅርታ ሥልጣኖች ተገዥ ሆኖ ማዕቀብ እንዲጣል ይደነግጋል። ፖምፔዮ ግብፅ ላቀደችው ግዥ ይህንኑ ማዕቀፍ ጠቅሰዋል። የኢትዮጵያ ግብይትም በዚሁ ሕግ መሠረት ግምገማ ያስፈልገዋል። ይህ ግን ማዕቀብ በራሱ ተግባራዊ ይሆናል ማለት አይደለም፤ ወይም እውነታዎችን ሳይመረምሩ ተመሳሳይ ውጤት በሕግ ይጠበቃል ማለት አይደለም።

ዋሽንግተን ሁለት አደጋዎች ይጋፈጡአታል። ያለ ማብራሪያ ዝምታን መምረጥ ለካይሮ ቀደም ሲል የሰጠችው ማስጠንቀቂያ መራጭነት ያለበት እንዲመስል ያደርገዋል። በአዲስ አበባ ላይ ያለ ጥንቃቄ የሚሰነዘር ዛቻ ደግሞ የሞስኮን አቋም ሊያጠናክርና የአሜሪካን የሽምግልና ተአማኒነት ይበልጥ ሊሸረሽር ይችላል። መፍትሔው ግልጽ የሆነ ሕጋዊ ግምገማ እንጂ በወቅቱ የሚፈጠር ዲፕሎማሲያዊ ቅጣት አይደለም።

አሜሪካ አሁንም የተፅዕኖ መንገዶች አሏት። ኢትዮጵያ አሁንም በ$3.4 billion የዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት (IMF) ስምምነት ሥር ትገኛለች። ያ ፕሮግራም ለማክሮ ኢኮኖሚ መረጋጋት የሚያገለግል ነው፤ ከሩሲያ የጦር መሣሪያ ግብይቶች ጋር የተያያዘውን ሕጋዊ ሂደት የሚተካ መሆን የለበትም። የአሜሪካ የደኅንነትና የዲፕሎማሲ ተሳትፎም በተመሳሳይ ክፍት ሆኖ መቀጠል አለበት፤ በተለይም ከኤርትራ ጋር ያለው ውጥረት እየጨመረ በሄደበት በዚህ ወቅት።

ወጥ የሆነ የአሜሪካ አካሄድ ግዥውንና ርክክቡን ለይቶ ይመለከታል። በሞስኮ የታዩ ሁለት አውሮፕላኖች በኢትዮጵያ ውስጥ ሥራ የጀመረ የተዋጊ ጄት ክፍለ ጦር መድረሱን አያረጋግጡም። የተስፋ ቃል የተገባባቸው የኤስ-400 ባትሪዎችም ግድቡን ለመጠበቅ የሚያስችል የአየር መከላከያ መረብ አስቀድሞ መገንባቱን አያረጋግጡም። ዋሽንግተን ሩሲያ ያቀረበችውን በተመለከተ ይበልጥ ትክክለኛ በሆነች ቁጥር፣ የሚሰጥ ማንኛውም የማዕቀብ ውሳኔ ተአማኒነቱ ይጨምራል። የክልሉ መንግሥታት የሁለትዮሽ መስፈርት ምልክቶችን በሚጠብቁበትና ኮንግረስ አስፈጻሚው አካል ሕጉን በወጥነት እየተገበረ መሆኑን መፍረድ በሚኖርበት ወቅት ይህ ዲሲፕሊን ወሳኝ ነው።

ትራምፕ በጃንዋሪ ወር ላቀረቡት የሽምግልና ጥያቄ ይዘት መመለስ አለባቸው። ግብፅ በድርቅ ወቅት አስተማማኝ ዋስትናዎች ያስፈልጓታል። ኢትዮጵያ ደግሞ የኤሌክትሪክ ኃይል የማመንጨትና ልማቷን የማስቀጠል መብቷ እንዲታወቅላት ትሻለች። በድርድር የሚደርሱ የአሠራር ደንቦች በናይል ተፋሰስ ከሚካሄድ የጦር መሣሪያ እሽቅድድም ይልቅ ሁለቱንም ጥቅሞች በተሻለ ሁኔታ ይጠብቃሉ።

ሱ-35 ተዋጊ ጄቶች ኢትዮጵያ ዋሽንግተንን መተዋን አያረጋግጡም፤ ነገር ግን የግልጽነት እጦት የሚያስከፍለውን ዋጋ ያሳያሉ። አሜሪካ በግብፅ ላይ ከሩሲያ የጦር መሣሪያ ግዥ ጋር የተያያዘ ማዕቀብ ጠቅሳ በኢትዮጵያ ላይ ያላትን አያያዝ ለማብራራት ፈቃደኛ አለመሆን አትችልም። እንዲሁም ትራምፕ የካይሮ ጥያቄዎች የተረጋገጡ እውነታዎች እንደሆኑ እየተናገሩ አዲስ አበባ በሽምግልናቸው እንድትተማመን መጠበቅ አይችሉም። ዋሽንግተን በአካሄዷ ወጥነትንና ግልጽነትን ካልተቀበለች፣ ሞስኮ ከጀርባ ተጠባባቂ ሆና ትጠብቃለች።