ኢራን ከኒውክሌር ጦር መሣሪያ ስርጭት መከላከያ ስምምነት ለመውጣት እያጤነች ነው

የኢራን ፖሊሲ አውጪዎችና ጋዜጠኞች ስለ ኢራን በዓለም አቀፉ የአቶሚክ ኃይል ኤጀንሲ ውስጥ ስላላት አቋምና በኒውክሌር ጦር መሣሪያ ስርጭት መከላከያ ስምምነት (NPT) ላይ ስለምታሳየው ቁርጠኝነት ውይይቱን እንደገና አነስተዋል። በ18 ኦክቶበር 2026 የፓርላማው አመራር አባል የሆኑት መካከለኛ አቋም ያላቸው አህመድ ናደሪ (Ahmad Naderi)፣ ከፍተኛው መሪ ሞጅታባ ኻሜኒ (Mojtaba Khamenei) በኒውክሌር ጦር መሣሪያ ላይ የተላለፈውን የሟች አባታቸውን ፈትዋ ሊከልሱ እንደሚችሉ ጠቁመዋል። ቀጥሎም በ24 ኦክቶበር፣ በቀድሞው የኒውክሌር ድርድር ደራሲ ሰይድ ጀሊሊ (Saeed Jalili) የሚመራው ጠንካራ አቋም ያለው የፓይዳሪ ግንባር (Paydari Front) ኢራን ከስምምነቱ እንድትወጣ የሚጠይቅ መግለጫ አውጥቷል። መግለጫው ስምምነቱ ባለሀብትና ባለሀብት ያልሆኑ በሚል የመከፋፈል ሥርዓቱን የተቃወመ ሲሆን፣ የቅርብ ጊዜ ጦርነቶች ኢራን ለመከላከያ አቅም የኒውክሌር ጦር መሣሪያ እንደሚያስፈልጋት አረጋግጠዋል ሲል ጠቅሷል።

በ31 ኦክቶበር፣ የበላይ ብሔራዊ ደኅንነት ምክር ቤት ጸሐፊና በተግባር የኢራን ዋና የብሔራዊ ደኅንነት ባለሥልጣን የሆኑት ሞሕሰን ረዛዒ (Mohsen Rezaei)፣ ኢራን በስምምነቱ አባል ሆና የምትቀጥልበት የወደፊት ዕጣ ፈንታ እርግጠኛ እንዳልሆነ ለብሔራዊ ቴሌቪዥን ገልጸዋል። የንግግሩ አውድ ሳይታሰብበት የተነገረ መግለጫ እንዲመስል ያደርገዋል፤ ረዛዒም ይህንኑ መግለጫ ለማሻሻል ሞክረዋል። በመጀመሪያው ቃለ ምልልስ ወቅት ረዛዒ ከምክትል ፕሬዚዳንት ጄ.ዲ. ቫንስ (J.D. Vance) ጋር በተደረገው ድርድር ኢራን ምን ያህል የማትነቃነቅ እንደነበረች በኩራት ተናግረዋል። ረዛዒ ኢራን የኒውክሌር ጉዳይን በተመለከተ ለውይይት ያላትን አቀራረብ ሲያብራሩ፣ “በመጀመሪያ በራሳችን ላይ ገደብ ከመጣል ይልቅ ስለመብቶቻችን እንነጋገራለን” ብለዋል። አክለውም “የNPT አባል የሆነች እያንዳንዷ አገር 22 መብቶች አሏት። … እንደገና ጦርነት ሊጀምሩ ይፈልጉ ይሆናል፤ ከጦርነት በኋላም በNPT ውስጥ መቆየታችን እርግጠኛ አይደለም፤ ነገር ግን በውስጡ እስካለን ድረስ 22 መብቶች አሉን፤ እነሱንም እንጠይቃለን” ሲሉ ገልጸዋል።

ረዛዒ እስካሁን ድረስ የኢራን የኒውክሌር አስተምህሮ እንዳልተቀየረም አክለው ገልጸዋል። በ1 ኖቬምበር የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር አባስ አራግቺ (Abbas Araghchi)፣ “ኢራን የኒውክሌር ጦር መሣሪያ ስርጭት መከላከያ ስምምነት አባል ናት፤ በዚህ ስምምነት ሥር ያሉባትንም ቁርጠኝነቶች ታከብራለች” ሲሉ ደግመው ገልጸዋል፤ ከኤጀንሲው ጋር ያላት ግንኙነት ግን አሁንም የሻከረ መሆኑን አመልክተዋል። ጉዳቱ ግን ደርሶ ነበር።

ሆኖም አሁን ሰፊ ቁጥር ያላቸው የኢራን ባለሥልጣናት ከስምምነቱ መውጣትን እየደገፉ ናቸው። የቀድሞው የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር መኑቸህር ሞታኪ (Manuchehr Mottaki)፣ የአስተዋይነት ምክር ቤት ጸሐፊ ሞሕሰን አራኪ (Mohsen Araki) እና በርካታ የፓርላማ አባላት ከስምምነቱ ለመውጣት የሚያስችል ረቂቅ ሕግ በአጀንዳ እንዲያዝ እየጠየቁ ነው። በፓርላማ ውስጥ የሚገኙት ሞታኪ፣ ኻሜኒ ከተስማሙበት ሁሉም 290 የፓርላማ አባላት ስምምነቱን ለመልቀቅ እንደሚፈርሙ ሳይቀር ተናግረዋል።

የተሃድሶ አቀንቃኙ ድረ ገጽ ሩይዳድ24 (Rouydad24)፣ “ከNPT መውጣትን መጠየቅ ከእንግዲህ በጥቂት የፓርላማ አባላት ብቻ የተወሰነ አይደለም” ሲል ገልጾ፣ “ከጁምዓ ስግደት መድረክና ከብሔራዊ ቴሌቪዥንና ራዲዮ አንስቶ እስከ [አስተዋይነት] ምክር ቤት ድረስ ጥቅም የለሽ ሆኖ አግኝተውታል” ብሏል። ሩይዳድ24 ከዚህ ቀደም ከስምምነቱ መውጣትን ሊቃወም ይችል ነበር፤ አሁን ግን የተለየ ቃና ይዟል። በምትኩ፣ ከችኮላ የመነጨ ውሳኔ እንዳይወሰድ አስጠንቅቆ፣ “የኢራን የኒውክሌር አስተምህሮ የሚቀየር ከሆነ” ውሳኔው የጥልቅ ምክክር ውጤት መሆን እንዳለበት ምክር ሰጥቷል።

አሁንም ይህን አካሄድ የሚቃወሙ ድምፆች አሉ። በፓርላማው የብሔራዊ ደኅንነት ኮሚቴ አባል የሆኑት አህመድ በኽሻየሽ አርደስታኒ (Ahmad Bakhshayesh Ardestani)፣ ይህ እርምጃ ኢራን ወደ ኒውክሌር ጦር መሣሪያ እየተመራች መሆኗን ሊያመላክት እንደሚችል አስጠንቅቀዋል። በዚህም ምክንያት፣ “ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ በኢራን ላይ ሊንቀሳቀስ ይችላል” ብለዋል። በሮሃኒ አስተዳደር ውስጥ ሚኒስትር የነበሩትና ከሁሉም ወገኖች ጋር ቅርበት ያላቸው፣ እንዲሁም የኃያሉ ሃይማኖተኛ አህመድ ጀናቲ (Ahmad Jannati) ልጅ የሆኑት አሊ ጀናቲ (Ali Jannati)፣ “ኢራን ከNPT መውጣት አለባት የሚሉ ግለሰቦች ይህ አነጋገር ከብሔራዊ ጥቅም ጋር እስከ ምን ድረስ የሚጋጭ እንደሆነ አያውቁም” ሲሉ አስተያየታቸውን ሰጥተዋል። አክለውም፣ “ስለእሱ ማውራት እንኳ ስህተት ነው፤ በተፈጥሮውም በአገሪቱ ላይ ሌላ ጦርነት ያስከትላል” ሲሉ አስጠንቅቀዋል።

ከደኅንነት ተቋሙ ጋር ቅርበት ያለው ኻባር ኦንላይን (Khabar Online)፣ ከስምምነቱ መውጣት ለኢራን ውድ ዋጋ እንደሚያስከፍል ያስጠነቅቃል፤ ነገር ግን ወጪው ከሚገኘው ውጤት አንፃር ሊጠቅም እንደሚችል አክሎ ይገልጻል። ከሁሉም በላይ ግን፣ የኢራን ፖሊሲ እንዳልተቀየረ ይጠቁማል፣ ምንም እንኳ በቀጣናው ፖለቲካ ውስጥ የሚታዩ ለውጦች ኢራን የኒውክሌር ጦር መሣሪያን በተመለከተ ያላትን ፖሊሲ እንድትቀይር ሊያደርጉ ቢችሉም።

ከግምት ውስጥ ሊገቡ የሚገባቸው ሦስት አዳዲስ ተለዋዋጮች አሉ። አንደኛ፣ ኻሜኒ እንደ አባታቸው ያለ ጥንቃቄ የላቸውም፤ ሁለተኛ፣ ኢራን በቅርቡ በተካሄዱት ሁለት ጦርነቶች ምክንያት ራሷን ተጋላጭ እንደሆነች መቁጠሯ፣ ነገር ግን ወሳኝ ድል ማስመዝገብ ባለመቻሉ የአሜሪካ የመከላከል አቅም ዛሬ የተዳከመ መሆኑን ማመኗ፤ ሦስተኛ፣ ከሥርዓቱ ከፍተኛ አመራር በታች ያለው የሕዝብ አስተያየት ወደ ኒውክሌር ስርጭት እየተንሳፈፈ መሆኑ ነው። እንደ ረዛዒና አራግቺ ያሉ አሁን በኃላፊነት ላይ የሚገኙት የቀድሞ ትውልድ አመራሮች ሐሳቡን እስካሁን አልደገፉትም፤ ነገር ግን በቀሪው የሥርዓቱ ክፍል ግፊት ሥልጣናዊ አቋማቸውን ሊያስቀይሩ ይችላሉ።