በአሜሪካ የሚኖር ኢራናዊ በሰጠው ጥቆማ የግሪን ካርድ ባለቤት በኢራን ታሰረች

በአሪዞና የምትኖር ኢራናዊት ሴት፣ በውጭ አገር በተካሄዱ ፀረ-መንግሥት ሰልፎች ላይ ከተሳተፈች በኋላ ሌላ ኢራናዊ በመስመር ላይ መድረክ ተጠቅሞ ማንነቷን ለኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ ባለሥልጣናት ከጠቆመባት በኋላ መታሰሯ ተገልጿል።

የኢራን የዜና ድረ ገጾች የመህራንጊዝ ራስቲን (Mehrangiz Rastin) በኢራን መታሰሯን ዘግበዋል፤ ሆኖም የመጀመሪያዎቹ ዘገባዎች ራስቲን የት ተቃውሞ እንዳሰማች የሚያመለክት መረጃ ብዙ አላካተቱም። ከኢራን ውጭ በሆነ ስፍራ በተካሄደ ተቃውሞ ላይ ስትጨፍርና ስትዘፍን የሚያሳይ ቪዲዮ አሰራጭተዋል፤ እንዲሁም በኢራን ውስጥ የት እንደታሰረች ገልጸዋል። ከኢራን እስላማዊ አብዮታዊ ጥበቃ ኃይል (IRGC) ጋር ግንኙነት ያለው የፋርስ ዜና ወኪል (Fars News Agency) ግን በኋላ ስለእሷ መረጃ ወደ ኢራን ባለሥልጣናት እንዴት እንደደረሰ የሚያሳዩ የሚመስሉ የማያ ገጽ ምስሎችን አትሟል።

የማያ ገጽ ምስሎቹ እንደሚያመለክቱት፣ በአሪዞና የሚኖር አንድ ሰው Elaj [Cure] የተባለ በመስመር ላይ መድረክ ተጠቅሞ ራስቲንን ጠቁሟል። ጠቋሚው እሷን በአሜሪካ ለ18 ዓመታት የኖረችና የግሪን ካርድ ባለቤት የሆነች የኡበር ሹፌር ብሎ ገልጿታል። ጥቆማው የመኪና መሸጫ ማሳያ አዳራሽ እንዳለው የተነገረውን ባለቤቷን የሚመለከቱ ዝርዝሮችን፣ ጉዞዎቻቸውን፣ የባሃኢ እምነት ተከታይ የቤተሰብ አባል እንዳላቸው፣ እንዲሁም ቤተሰቡ በአሪዞና በተካሄዱ ፀረ-መንግሥት ሰልፎች ላይ መሳተፉን አካትቷል።

ስለ ራስቲን መታሰር የወጡት ዘገባዎች ትክክለኛ መሆናቸው ከተረጋገጠ፣ ይህ ግልጽ የሆነ ድንበር ተሻጋሪ ጭቆና ነው፤ ማለትም የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ ከድንበሯ ባሻገር የሚኖሩ ሰዎችን ለማስፈራራት፣ ለማስጨነቅ፣ ዝም ለማሰኘት ወይም ለማስገደድ አካላዊ ወይም ዲጂታል መንገዶችን መጠቀሟ ነው።

Elaj በተቃውሞ ሰልፎች ላይ የተሳተፉ በውጭ አገር የሚኖሩ በርካታ ኢራናውያንን የግል መረጃ አትሟል። መንግሥቱ ሰዎች በመድረኩ አማካይነት ሌሎችን ለይተው እንዲጠቁሙ አበረታቷል። አንዳንዶቹ መገለጫዎች ትክክለኛ ስሞችን፣ ፎቶግራፎችን፣ የብሔራዊ መታወቂያ ቁጥሮችን፣ የትውልድ ቀኖችንና የአባት ስሞችን ያካትታሉ።

የኢራን ሬዲዮና ቴሌቪዥን ድርጅት (Islamic Republic of Iran Broadcasting – IRIB) ፕሮጀክቱን በንቃት ሲያስተዋውቅ ቆይቷል፤ ሆኖም የትኛው የደኅንነት ወይም የመንግሥት አካል እያስተዳደረው እንዳለ ግልጽ አይደለም።

መንግሥቱ ከዚህ ቀደምም በኢራን ውስጥ ተቃዋሚዎችን ለመለየት ጠቋሚዎችንና ዲጂታል የጥቆማ ሥርዓቶችን ተጠቅሟል። Elaj ይህንኑ አሠራር ወደ ውጭ አገር የሚኖሩ ኢራናውያን ማኅበረሰብ ያራዘመው ይመስላል፤ በውጭ አገር ተቃውሞ የሚያሰሙ ኢራናውያንን ሰዎች እርስ በርሳቸው እንዲጠቁሙ በማበረታታት። ይህ የክትትልና የጥቆማ ባህል በElaj ወይም በዲጂታል ቴክኖሎጂ መምጣት የተጀመረ አይደለም። በኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ ውስጥ ጥልቅ ሥር አለው።

በ1982፣ የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ መሥራች አያቶላህ ሩሆላህ ኾሜይኒ (Ruhollah Khomeini) በትምህርት ዘመኑ መጀመሪያ ላይ ለኢራናውያን ተማሪዎች መልእክት ልከው መምህሮቻቸውን፣ የክፍል ጓደኞቻቸውን፣ አልፎም የቤተሰብ አባሎቻቸውን እንኳ እንዲሰልሉ አሳስበዋቸዋል። ከዚያ ከአራት አሥርት ዓመታት በላይ ካለፈ በኋላም ያ መመሪያ የመንግሥቱ የአስተዳደር አስተሳሰብ አካል ሆኖ ቀጥሏል። ዘዴዎቹ ተለውጠዋል፣ መሠረታዊው መርህ ግን አልተለወጠም፤ ማለትም ሁሉም ሰው ሌላውን ሊከታተል ይገባል፣ ከመንግሥቱ ርዕዮተ ዓለማዊ ድንበሮች የወጣ ማንኛውም ሰውም ምርመራ ሊደረግበት ይገባል።

በ2019፣ የኢራን የፍትሕ አካል ሰዎች ሌሎችን በተለያዩ ተብለው በሚታሰቡ ጥፋቶች እንዲጠቁሙ የሚያስችል የአጭር የጽሑፍ መልእክት ሥርዓት አስተዋውቋል፤ እነዚህም እስላማዊ ሻሽ ማውለቅ፣ ድግስ ማዘጋጀት፣ አልኮል መጠጣት፣ ተገቢ ያልሆኑ ተብለው የተፈረጁ የማኅበራዊ ትስስር ገጽ ጽሑፎችን ማተም ወይም ባለሥልጣናት ከመንግሥቱ ሕግጋት ጋር የሚቃረን ነው ብለው የሚቆጥሩትን ማንኛውንም ተግባር መፈጸም ያካትታሉ።

በጃንዋሪ 2026 በተቃዋሚዎች ላይ የተፈጸመውን ጭፍጨፋ ተከትሎ በዓለም አቀፍ ደረጃ መንግሥቱን በመቃወም የተካሄዱትን ሰልፎች ተከትሎ፣ የኢራን ባለሥልጣናት ይህንን ሞዴል በElaj አማካይነት ከኢራን ድንበር ባሻገር ያስፋፉት ይመስላል። የዚህም አንድምታ አስከፊ ነው። ሰዎች አብረዋቸው ያሉትን የኢራናውያን ዲያስፖራ አባላት እንዲጠቁሙ የሚያበረታታ ሥርዓት ሙሉ ማኅበረሰቦችን የጥርጣሬ ዒላማ የማድረግ አደጋ አለው። እንዲሁም በሚኖሩባቸው አገሮች ምንም ጥፋት ላልፈጸሙ ሰዎች ላይ ማስፈራሪያ፣ ማስጨነቂያና የግል መረጃ መሰብሰብ ዕድሎችን ይፈጥራል።

የእንግሊዝ ፓርላማ የጋራ የሰብዓዊ መብቶች ኮሚቴ በጁላይ 2025 ባወጣው ድንበር ተሻጋሪ ጭቆናን በተመለከተ ሪፖርት ሰፊውን ስጋት እውቅና ሰጥቷል። ኮሚቴው እንግሊዝ የውጭ አገር ጭቆናን በበቂ ሁኔታ አትከታተልም፣ አትቆጣጠርም ሲል ደምድሟል። መንግሥት ለድንበር ተሻጋሪ ጭቆና መደበኛ የሕግ ትርጓሜ እንዲያጸድቅ፣ ሥርዓታዊ የፖሊስ መረጃ አሰባሰብና ሥልጠና እንዲያስፈጽም፣ ለተጎጂዎች የተለየ የስልክ መስመር እንዲያቋቁም፣ የኢንተርፖል ቀይ ማስታወቂያዎች (Interpol Red Notices) አላግባብ መጠቀምን እንዲያሻሽል፣ እንዲሁም በሕዝብ ተሳትፎ ላይ የሚቃጡ ስትራቴጂያዊ ክሶችን (Strategic Lawsuits Against Public Participation) እንዲመክት አሳስቧል።

እነዚህ ምክረ ሐሳቦች ጠቀሜታ ያላቸው ድንበር ተሻጋሪ ጭቆና ሁልጊዜ የግድያ ሴራ፣ አካላዊ ጥቃት ወይም ከውጭ የደኅንነት መኰንን የሚመጣ ቀጥተኛ ዛቻ ብቻ መልክ ስለማይዝ ነው። ክትትልን፣ ማስፈራራትን፣ ማስጨነቅን፣ የግል መረጃ መሰብሰብንና ሰዎች የየማኅበረሰባቸውን አባላት እንዲያነጣጥሩ ማሰማራትንም ሊያካትት ይችላል።

ራስቲን ወደ ኢራን ለመጓዝ ለምን እንደወሰነች አናውቅም፤ ሆኖም ስለ መታሰሯ የወጡት ዘገባዎች ትክክለኛ ከሆኑ፣ ሁኔታው ጠንካራ ዓለም አቀፍ ውግዘት ይጠይቃል። ማንኛውም መንግሥት በውጭ አገር የተሰበሰበ መረጃን በመጠቀም ሰዎችን የሐሳብ ነፃነታቸውንና የመሰብሰብ መብታቸውን ተጠቅመው ስለገለጹ ሊቀጣ አይገባም።

በጃንዋሪው ጭፍጨፋ ወቅት የነበረውን ድርጊት ለመከላከል የኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ በምታደርገው ሙከራ ውስጥም ተቃርኖ አለ። የኢራን ባለሥልጣናት ለውጭ መገናኛ ብዙኃን እንደተናገሩት የተገደሉት፣ የታሰሩትና በሞት ቅጣት የተረሸኑት ሰላማዊ ሰልፈኞች ሳይሆኑ በታጠቀና ዓመፀኛ አመፅ ውስጥ የተሳተፉ ናቸው። እነዚሁ ባለሥልጣናት መንግሥታዊ አካላት ሰላማዊ ተቃውሞን እንደሚያከብሩ አጥብቀው ገልጸዋል።

ይሁን እንጂ መንግሥቱ ከኢራን ውጭ በሰላማዊ መንገድ ተቃውሞ የሚያሰሙ ኢራናውያንን ሲያነጣጥር ያ መከራከሪያ ይፈርሳል። በአሪዞና የሚጨፍሩ፣ የሚዘፍኑና ሰልፍ የሚያደርጉ ሰዎች በኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ ላይ ምን ዓይነት ስጋት ይፈጥራሉ? መንግሥቱ ተቃውሟቸውን የመግለጽ ሙሉ መብት ባላቸው አገሮች ውስጥ ስለሚያካሂዱት የፖለቲካ እንቅስቃሴ ለምን ይጨነቃል?

ኾሜይኒ በ1982 ተማሪዎች መምህሮቻቸውን፣ የክፍል ጓደኞቻቸውንና ቤተሰቦቻቸውን እንዲሰልሉ ያቀረበው ጥሪ፣ በዜጎች መካከል ባለ መጠራጠርና መጠቋቆም ላይ የተገነባ የክትትል መንግሥት አስተሳሰብን የሚያንጸባርቅ ነበር። ከአራት አሥርት ዓመታት በኋላ፣ Elaj ለዚያው አመክንዮ ዲጂታል መድረክና ዓለም አቀፍ ተደራሽነት የሰጠው ይመስላል።