አሜሪካ በቱርክሜኒስታን በኢራን በኩል በሚካሄድ የጋዝ ንግድ ላይ ማዕቀብ ጣለች፣ አዘርባጃን ቀጣይ ትሆን ይሆን

ቱርክ ለረጅም ጊዜ የቀጣናዊ የኃይል ማዕከል ለመሆን ስትጥር ቆይታለች። በተለምዶ ነዳጅና ጋዝ የምታገኘው ከኢራቅና ከአዘርባጃን ብቻ ሳይሆን፣ ከኢራን ጋር በሚደረግ የጋዝ ልውውጥ አማካይነት ከቱርክሜኒስታንም ጭምር ነበር። ይህም ማዕቀቦች ቢኖሩም በአብዛኛው በመካከለኛ አድራጊዎችና በልዩ ፈቃዶች ምክንያት ሳይቋረጥ ቀጥሏል። ለአብነት ያህል፣ በአዘርባጃን የሚገኘው የሻህ ዴኒዝ የጋዝ መስክ በተወሰኑ የማዕቀብ ልዩ ሁኔታዎች ምክንያት የኢራን የባለቤትነት ድርሻ ቢኖረውም ለቱርክና ለአውሮፓ ጋዝ መላኩን ቀጥሏል።

በተመሳሳይ ጊዜ፣ ከየአሜሪካ ማዕቀቦች ጋር ተያይዞ የተፈጠረው ሥጋት በኢራን በኩል ወደ ቱርክ ይጓጓዝ የነበረውን የቱርክሜን ጋዝ አሁን አስቁሞታል። ይህ ልዩነት በቱርክ ፕሬዚዳንት ረጀብ ጣይብ ኤርዶጋን (Recep Tayyip Erdoğan) ስትራቴጂ ውስጥ ያለውን ገደብ ያጋልጣል፦ አቅራቢዎችን ማሰለፍና የቧንቧ መስመሮችን መገንባት ለአውሮፓ የተገቡ ውሎችን ለማሟላት ጋዝ በአስተማማኝ ሁኔታ እንዲደርስ በራሱ አያረጋግጥም።

የኃይል ሚኒስትሩ አልፓርስላን ባይራክታር (Alparslan Bayraktar) ቱርክ ለኢራን ቀጥተኛ ክፍያ ባትፈጽምም ዋሽንግተን ጣልቃ መግባቷን ገልጸዋል፤ ይህም የአሜሪካ ማዕቀቦች ምክንያት ምን እንደሆነ የሚጠቁም ቢሆንም የጥሰት ማስረጃ ለሕዝብ ይፋ አይደለም።

የቱርክሜኒስታን ከቱርክ ጋር የገባችው ስምምነት ቱርክሜኒስታን ጋዝን ለኢራን ትልካለች፣ ኢራንም በተመሳሳይ መጠን ጋዝን ለቱርክ ታቀርባለች በሚል የልውውጥ ስርዓት ላይ የተመሠረተ ነበር። ቴህራን ክፍያ ተቀብላ እንደሆነ፣ ከጋዙ ላይ ይዛ እንደሆነ ወይም ሌላ ዓይነት ካሳ አግኝታ እንደሆነ ግልጽ አይደለም።

እነዚህ ዝርዝሮች አስፈላጊ የሚሆኑት የአሜሪካ ማዕቀቦች የኢራንን የጋዝ ግብይቶች በቀላሉ ስለማይከለክሉ ነው። የተፈጥሮ ጋዝ ከ‘Iran Freedom and Counter-Proliferation Act’ ክፍል 1244 ነፃ ነው፤ ሆኖም ተያያዥ የሆኑ የገንዘብ ግብይቶች አሁንም በገደቦች ሥር ናቸው።

ከብሔራዊ የኢራን ነዳጅ ኩባንያ (National Iranian Oil Company) ወይም ከናፍቲራን ኢንተርትሬድ ኩባንያ (Naftiran Intertrade Company) ጋር የሚደረጉ ጉልህ ግብይቶችና ለተወሰኑ አካላት የሚደረግ ቁሳዊ ድጋፍ ተገቢዎቹን ልዩ ሁኔታዎች የማያሟሉ ከሆነ በተለያዩ ሥልጣናት አማካይነት ቅጣት ሊጣልባቸው ይችላል።

ስለሆነም ጋዙ የቱርክሜን መነሻ መሆኑ ከማንኛውም ሌላ አገር የመጣ ጋዝ እንደማይሰጠው ሁሉ ሁሉን አቀፍ ጥበቃ አይሰጥም። ልውውጡ እንደየተሳታፊ ወገኖቹና እንደየክፍያ ስምምነቶቹ የሚሳተፉ ባንኮችን ወይም ድርጅቶችን ለማዕቀብ ሊዳርግ ይችላል። ለኢራን በጥሬ ገንዘብ ፈንታ በጋዝ መክፈል ይህን አደጋ በራሱ አያስወግደውም። የአሜሪካ ግምጃ ቤት የውጭ ንብረቶች ቁጥጥር ጽሕፈት ቤት (OFAC) ቅሬታ ባላቀረበበት ሁኔታ ዋሽንግተን የተለየ ጥሰት አግኝታለች ማለት ከእውነታው በላይ መሄድ ነው።

የአፈጻጸም እርግጠኛ አለመሆን በገንዘብ ረገድ ጠቃሚ የሆኑ ስምምነቶችን አደገኛ ስለሚያደርጋቸው ባንኮችና መንግሥታት ከእነዚህ ስምምነቶች ለመውጣት ሊወስኑ ይችላሉ። ይህ አዘርባጃንንም ይመለከታል። የአዘርባጃን ዋና የምርት ወጪ መስመር የኢራንን ግዛት ለማለፍ በጆርጂያና በቱርክ በኩል ይሄዳል፤ ሆኖም አዘርባጃንና ቱርክ ለሌሎች ንግዶች በኢራን መሠረተ ልማት ላይ ይመካሉ። ነገር ግን የኢራኑ ናፍቲራን ኢንተርትሬድ ኩባንያ በሻህ ዴኒዝ መስክና በተያያዘው የደቡብ ካውካሰስ የቧንቧ መስመር ውስጥ 10 በመቶ ድርሻ አለው። የውጭ ንብረቶች ቁጥጥር ጽሕፈት ቤት የኢራን ተሳትፎ ቢኖርም ከሻህ ዴኒዝ ለቱርክና ለአውሮፓ ጋዝ ለሚያቀርበው ፕሮጀክት የተሰጡትን ልዩ ሁኔታዎች ጠብቆ አቆይቷል። በኢራን ላይ ተጨማሪ ጫና እንዲደረግ ለሚሹ ወገኖች ይህ ትልቅ ክፍተት ነው።

የሩሲያ ተሳትፎም አለ። የሩሲያው ሉኮይል (Lukoil) በሻህ ዴኒዝ ውስጥ 19.99 በመቶ ድርሻ አለው። የሩሲያ ድርሻ መኖሩ የአዘርባጃንን ምርት የሩሲያ ጋዝ አያደርገውም፤ ሆኖም ኮሪደሩ ከማዕቀብ የተጠበቀ ነው የሚሉ ክርክሮች ሁኔታውን በቀላሉ እንደሚያቃልሉ ያሳያል። አንቀሳቃሾቹ ውስን ከሆኑት የማዕቀብ ልዩ ሁኔታዎች ጋር እንዳይጋጩ የባለቤትነት ድርሻዎችን፣ ክፍያዎችንና የቁጥጥር ፈቃዶችን በጥንቃቄ ማስተዳደር ይኖርባቸዋል።

የቱርክሜንን ልውውጥ ያቆሙት ገደቦች የሚመሳሰሉ ገደቦች በአዘርባጃን ጋዝ ላይ ሊጣሉ ይችላሉ? አዎን፣ ኩባንያዎች ያለ ተገቢ ፈቃድ የኢራን ልውውጦችን የሚያደራጁ ከሆነ ወይም መንገድ የሚያሳጥሩ ከሆነ። ይህ አደጋ ነው እንጂ የሚመጣ እገዳ ማስረጃ አይደለም። በአዘርባጃን በኩል የሚሸጥ የሩሲያ ጋዝ ግን የተለየ ጥያቄ ያስነሳል፦ አውሮፓ የሩሲያን ገቢ ምርት በደረጃ እያስወገደች ባለችበት በዚህ ወቅት የአውሮፓ ኅብረት ሕጎች አሁን የምርቱን መነሻ አገር ማረጋገጥ ይጠይቃሉ። አዘርባጃናዊ ሻጭ የሩሲያን መነሻነት ሊሰርዝ አይችልም።

ጥልቅ ትምህርቱ የድርድር አቅምን ይመለከታል። የቀረበው የቱርክሜን ዝግጅት 1.3 ቢሊዮን ኪዩቢክ ሜትር ብቻ የሚያቀርብ ሲሆን፣ ይህም ለቱርክ የአቅርቦት ስብስብ መጠነኛ ጭማሪ ነው። እውነተኛ ዋጋው የነበረው በዋጋ ንግግሮች ወቅት ለአንካራ በሚሰጠው ተጨማሪ አማራጭ ላይ ነበር። ይህን ማንሻ ማጣት የቀሩት አቅራቢዎች ይበልጥ አጥብቀው እንዲደራደሩ ነፃነት ይሰጣቸዋል።

አንካራ አሁንም አማራጮች አሏት፣ እያንዳንዳቸው ግን ግልጽ መለዋወጫ አላቸው። የትራንስ-ካስፒያን የቧንቧ መስመር በኢራን የሚደረገውን ማጓጓዝ ያልፋልና የቱርክሜንን ክምችት ከአዘርባጃን ጋር ያገናኛል፤ ሆኖም ማንኛውም ጋዝ ከመፍሰሱ በፊት የገንዘብ ድጋፍ፣ ጽኑ የግዢ ቃልኪዳኖችና ዓመታትን የሚወስድ ግንባታ ያስፈልገዋል። ተጨማሪ የአዘርባጃን ምርት ደግሞ ተጨማሪ ኢንቨስትመንትና ጊዜ ይጠይቃል።

ፈሳሽ የተፈጥሮ ጋዝ የአቅርቦት ምንጮችን በመምረጥ ረገድ የበለጠ ተለዋዋጭነት ይሰጣል፤ ሆኖም ዋጋው በውሎችና በገበያ ሁኔታዎች ላይ የተመካ ሲሆን፣ ከቧንቧ መስመር ጋዝ በራሱ ሰር ይበልጣል ማለት አይደለም። ከእነዚህ አማራጮች አንዳቸውም ለጠፋው የቱርክሜኒስታን ጋዝ አፋጣኝ ምትክ አያቀርቡም።

ቱርክ የኃይል ማዕከል ለመሆን ብትሻም፣ ያን ስትራቴጂ በተግባር ማስፈጸም እየተከበደ መጥቷል። የኤርዶጋን መንግሥት ውሎችን፣ ግልጽ የአቅርቦት መዝገቦችንና አስተማማኝ የቁጥጥር ተደራሽነትን ማረጋገጥ አለበት። ሻህ ዴኒዝ ቀጣይነት ያለው ዲፕሎማሲ ጠቃሚ ፕሮጀክቶችን ሊጠብቅ እንደሚችል ያሳያል፤ የቱርክሜን ክስተት ግን ምኞት ብቻውን ተመሳሳይ አያያዝ ያስገኛል ብሎ ማሰብ የሚያስከፍለውን ዋጋ ያሳያል።