ሰሜን ኢራቅን በእውን የሚቆጣጠረው ማን ነው

ኢራቅ የግዛት አንድነቷንና የፖለቲካ ነፃነቷን በሚወስኑ የመንግሥት ውሳኔዎች ላይ ቁጥጥሯን እያስጠበቀች፣ የሁለት ጎረቤቶቿን የፀጥታ ፍላጎቶች የማስተናገድ ፈተና ገጥሟታል። ቴህራን የኢራን ኩርድ ተቃዋሚ ቡድኖች እንዲወገዱ ያቀረበችው ጥያቄና አንካራ በሰሜን ኢራቅ ወታደራዊ መገኘቷን እንደምትቀጥል ያስታወቀችው መግለጫ፣ በሰሜን ኢራቅ የፀጥታውን ሥርዓት የሚወስነው ማን ነው የሚለውን ጥያቄ አስነስቷል። ባግዳድ በእነዚህ ዓላማዎች መካከል ተይዛለች፤ የምትገደበውም በውጫዊ ጫና ብቻ ሳይሆን፣ በፌዴራል ኢራቅና በኢራቅ ኩርዲስታን ክልል ላይ አንድ ወጥ የፀጥታ ፖሊሲ ለመጫን ያላት አቅም ውስን በመሆኑ ጭምር ነው።

ጥያቄው ከእንግዲህ በኋላ ባግዳድ የፀጥታ ስምምነቶች ላይ መድረስ ትችላለች ወይ የሚል ሳይሆን፣ በብሔራዊ ደኅንነት ውሳኔዎች ላይ ቁጥጥሯን እያስጠበቀች እነዚህን ስምምነቶች ተግባራዊ ማድረግ ትችላለች ወይ የሚለው ነው።

በኢራቅ ብሔራዊ የደኅንነት አማካሪ ቃሲም አል-አቡዲ (Qasim Al-Aboudi) የተመራውና የኩርዲስታን ክልላዊ መንግሥት (KRG) ተወካዮችን ያካተተ የጋራ የኢራቅና የኢራን የፀጥታ ኮሚቴ ስብሰባ ከተካሄደ በኋላ፣ በኢራቅ የኢራን አምባሳደር ሁለቱ አገሮች የኢራን ኩርድ ተቃዋሚ ቡድኖችን ከኢራቅ ኩርዲስታን ክልል ለማስወጣት ወይም ለኢራን አሳልፈው ለመስጠት መስማማታቸውን ገልጸዋል። የኢራቅ ይፋዊ መግለጫ ግን ስለ ማስወጣት ወይም አሳልፎ ስለመስጠት ሳይጠቅስ፣ የ2023 የሁለትዮሽ የፀጥታ ስምምነትን ተግባራዊ ስለማድረግና ያልተፈቱ ጉዳዮችን ስለመፍታት የተደረጉ ውይይቶችን ብቻ ነው የገለጸው።

እርስ በርስ የሚጣረሱ መግለጫዎች የባግዳድን ተዓማኒነት አደጋ ላይ ጥለዋል። ተቃዋሚ ቡድኖችን ማስወጣት ወይም አሳልፎ መስጠት የኢራቅን ውስጣዊ የኃይል ሚዛንና ከራስ ገዝ የኩርድ ግዛቶቿ ጋር ያላትን ግንኙነት የሚነካ የመንግሥት ሉዓላዊነት አጠቃቀም ነው። ባግዳድ እንዲህ ያሉ እርምጃዎችን ተቀብላ ከሆነ፣ በጋራ የፀጥታ ሥጋት ላይ ከቴህራን ጋር እየተቀናጀች ብቻ አይደለም፤ ኢራቅ ግዛቷን እንዴት እንደምትጠቀምና በአገሪቱ ድንበር ውስጥ የትኞቹ ቡድኖች ጥበቃ እንደሚያገኙ የመወሰን ሥልጣኗን እያስረከበች ነው። በኢራን አምባሳደሩ መግለጫና በኢራቃውያን ተሳታፊዎች ዝምታ መካከል ያለው ልዩነት አፋጣኝ ፈተናውን ያጎላል፤ ይህም የኢራቅ መንግሥት የተስማማበትን ነገር ይፋ ማድረግ፣ የታሰበውን የቦታ ማዛወር ሕጋዊ ደረጃ ማረጋገጥ፣ እንዲሁም ፖሊሲው በውጭ ወታደራዊ ጫና ምላሽ ብቻ አለመሆኑን ማሳየት መቻሉ ነው።

እነዚህ ዝግጅቶች የኩርዲስታን ክልላዊ መንግሥት ተሳትፎ መጠየቃቸው ኤርቢል ያለመታዘዝን የፖለቲካ ዋጋ መገንዘቧን ያመለክታል፤ ነገር ግን ባግዳድ እንዲህ ያሉ ስምምነቶችን በራሷ በብቃት ለማስከበር ያላት ተቋማዊ አቅም ምን ያህል ተሰባሪ እንደሆነም ያሳያል። በመጪዎቹ ወራት ዋናው ጥያቄ ባግዳድ ዲፕሎማሲያዊ ቃል ኪዳኖቿን፣ የአስተዳደር ሥርዓቷ በሚመረኮዝባቸው የፖለቲካና የታጠቁ መረቦች ጋር ግጭት ሳታስነሳ፣ በመሬት ላይ ወደሚታይ ለውጥ መቀየር ትችላለች ወይ የሚለው ይሆናል። የአሁኑ አዝማሚያ አጠቃላይ መፍትሔ ሳይሆን ምርጫዊ ትግበራን፣ ቀጣይ ድርድርን እና ዒላማ ያደረገ ጫናን ያመለክታል።

የኢራን ኩርድ ተቃዋሚዎች ጉዳይ ዋነኛ የግጭት መነሻ ሆኖ ይቀጥላል። ቴህራን በኢራቅ ውስጥ ባሉ የተቃዋሚ ይዞታዎች ላይ ኃይል ለመጠቀም ዝግጁ መሆኗን አሳይታለች፤ ይህም ባግዳድንና ኤርቢልን በድንበር ደኅንነት፣ በመረጋጋትና ለስደተኞችና ለነዋሪዎች በሚሰጥ ሕጋዊ ጥበቃ መካከል ካሉ ተፃራሪ ጥያቄዎች ጋር ፊት ለፊት አፋጥጧል። የቦታ ማዛወር ዝግጅቶች ሊፈጸሙ በሚችሉ ተፈጻሚ ዋስትናዎች ታጅበው ካልተደራደሩ፣ እነዚህ ቡድኖች በእንቅስቃሴያቸው ላይ ገደብ ከተቀበሉ በኋላም እንኳ የኢራን ጥቃቶች ሊቀጥሉባቸው ይችላሉ። በተቃራኒው፣ የቦታ ማዛወሩን ውድቅ አድርገው በድንበር አካባቢ የታጠቁ ይዞታዎችን የሚያስቀጥሉ ከሆነ፣ ኢራን ለተጨማሪ ጣልቃ ገብነት ምክንያት ይዛ ትቀጥላለች።

የኩርዲስታን ክልል፣ በተለይም ኤርቢል፣ ለአደጋ ተጋላጭ ናት። ከዋሽንግተን ጋር የቀረበ ግንኙነት ስታደርግ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ቴህራንና አንካራ የፀጥታ ሥጋት አድርገው የሚቆጥሯቸውን የኩርድ ተቃዋሚ ቡድኖች ታስጠልላለች። የኩርዲስታን ተጋላጭነት በውስጣዊ መከፋፈል ተባብሷል። በቅርቡ የታወጀው ተቀናቃኝ የሆኑት የኢራቅ ኩርድ ኃይሎች የይስሙላ ውህደት ቢኖርም፣ የኩርዲስታን ዴሞክራሲያዊ ፓርቲና የኩርዲስታን አርበኞች ኅብረት አሁንም የየራሳቸውን የፖለቲካ መረቦችና የፀጥታ መዋቅሮች ይዘው ቀጥለዋል፤ ይህም ኩርዶች እንደ አንድ ወጥ ተዋናይ የመንቀሳቀስ አቅማቸውን ይገድባል። በዚህም ምክንያት ክልሉ የጋራ አቋም በሚጠይቁ ውሳኔዎች ላይ ተከፋፍሎ ይቀራል። የውጭ ተዋናዮችም እነዚህን የፖለቲካ ክፍፍሎች ተጠቅመው ከኤርቢልና ከሱለይማኒያ ጋር የተለያየ ግንኙነት ያዳብራሉ። በዚህም የተነሳ ኤርቢል ከደካማ አቋም ተነስታ መደራደር አለባት፤ ከባግዳድ ጋር ያላትን ግንኙነት ለማመጣጠን፣ የተቃዋሚ ቡድኖችን ለመጠበቅ፣ እንዲሁም ግዛቷ በኢራንና በተቃዋሚዎቿ መካከል የጦር አውድማ እንዳይሆን ለመከላከል እየሞከረች ነው።

በመጨረሻም እውነተኛው ፈተና ኢራቅ ከኢራን ጋር የፀጥታ ዝግጅቶችን መፈራረም ወይም የቱርክ ወታደራዊ ዘመቻዎችን መታገስ ትችላለች ወይ የሚለው ሳይሆን፣ እነዚህን ዲፕሎማሲያዊ ቃል ኪዳኖች በራሷ ተቋማት አማካይነት ወደ ተፈጻሚ ፖሊሲዎች መቀየር ትችላለች ወይ፣ እንዲሁም እነዚያ ተቋማት ከፖለቲካ መከፋፈልና ከውጭ ማስገደድ ነፃ ሆነው መሥራት ይችላሉ ወይ የሚለው ነው። አሁን ባለው ማስረጃ መሠረት አይችሉም፤ የኢራቅ ብሔራዊ የደኅንነት አማካሪ ስብሰባዎችን ይመራል፣ ውጤታቸውን ግን የሚቀርጹት ኢራንና ቱርክ ናቸው።

ባግዳድ በድንበር አካባቢዎቿ እውነተኛ የመንግሥት አቅም እስክትገነባና የፀጥታ ውሳኔዎችን ያለ ውጭ አቅጣጫ የመፈጸም ችሎታዋን እስክታሳይ ድረስ፣ ለጎረቤቶቿ ስትራቴጂያዊ ምኞቶች ተጋላጭ ሆና ትቀጥላለች። ይህም ከወታደራዊ መውጣት በኋላ ያለው የፀጥታ ትብብርና የአሜሪካ ኢንቨስትመንት ሊዘልቅ ይችል እንደሆነ፣ ወይም የአሜሪካ ጥቅሞች የሚመረኮዙበትን ስትራቴጂያዊ አውድ የክልሉ ተቀናቃኞች ይቀርጹት እንደሆነ ይወስናል። ኢራቅ በቅርቡ ከቴህራን ጋር የገባቻቸው ስምምነቶች የኢራንን የፀጥታ ፍላጎቶች ለጊዜው ሊያረኩ ይችላሉ፤ ሆኖም እውነተኛ ሉዓላዊነት ሊቆምበት የሚችለውን ብቸኛ መሠረት፣ ማለትም የኢራቅን መንግሥት፣ አያጠናክሩም።